Αλτσχάιμερ: Οι νέες θεραπείες έφτασαν στην Ελλάδα – Σε ποια νοσοκομεία χορηγούνται και ποιοι μπορούν να τις λάβουν

Η νέα θεραπεία που επιβραδύνει την εξέλιξη της νόσου Αλτσχάιμερ εφαρμόζεται πλέον και στην Ελλάδα. Τουλάχιστον 35 ασθενείς λαμβάνουν το τελευταίο έτος ένα μονοκλωνικό αντίσωμα σε εξειδικευμένα νοσοκομεία της χώρας. Τα ευρήματα των κλινικών δοκιμών δείχνουν πως το συγκεκριμένο φάρμακο μπορεί να περιορίσει αισθητά τη γνωστική και λειτουργική έκπτωση σε επιλεγμένες περιπτώσεις ασθενών.

«Δεν πρόκειται για πανάκεια ούτε για οριστική θεραπεία της νόσου Alzheimer, αλλά για μια πολλά υποσχόμενη θεραπευτική προσέγγιση. Αξίζει να εξετάζεται η χορήγησή της σε ασθενείς που πληρούν τα απαραίτητα κριτήρια και είναι διατεθειμένοι να αποδεχθούν τους πιθανούς κινδύνους, έπειτα από πλήρη ενημέρωση», επισημαίνει σε συνέντευξή της στο Πρακτορείο FM η Παρασκευή Σακκά, νευρολόγος-ψυχίατρος και πρόεδρος της Εταιρείας Alzheimer Αθηνών και του Εθνικού Παρατηρητηρίου για την Άνοια και τη νόσο Alzheimer.

Ποιοι μπορούν να λάβουν τις νέες θεραπείες και σε ποιες δομές πρέπει να απευθυνθούν; Ποια είναι τα κριτήρια ένταξης και οι πιθανές παρενέργειες; Η γνωστή νευρολόγος εξηγεί τις δυνατότητες που ανοίγονται για ασθενείς σε αρχικό στάδιο, αλλά και ποιες ομάδες δεν μπορούν να ακολουθήσουν αυτή τη θεραπευτική επιλογή. Παράλληλα, δίνει χρήσιμες οδηγίες για τα σημάδια απώλειας μνήμης που χρειάζονται προσοχή από τον ασθενή και τους οικείους του, καθώς και για την αναζήτηση αξιόπιστης ενημέρωσης και βοήθειας. Η πρόεδρος της Εταιρείας Alzheimer Αθηνών αναφέρεται ακόμη στην επέκταση των δομών φροντίδας για την άνοια, με 19 νέα Κέντρα Ημέρας να αναμένεται να λειτουργήσουν τους επόμενους μήνες.

19 νέα Κέντρα Ημέρας για την άνοια τους επόμενους μήνες – Πού να απευθυνθείτε για προβλήματα μνήμης

Ερ: Ποια είναι τα αρχικά σημάδια που θα πρέπει να οδηγήσουν κάποιον ή την οικογένειά του στην αναζήτηση ιατρικής βοήθειας; Με ποιον τρόπο διακρίνεται η φυσιολογική, ηλικιακή εξασθένηση της μνήμης από την ήπια νοητική διαταραχή και την άνοια;

Απ: Με την πάροδο της ηλικίας, είναι φυσιολογικό να ξεχνάμε περισσότερο απ’ ό,τι όταν είμαστε νεότεροι. Η μνήμη χρειάζεται διερεύνηση όταν η έκπτωσή της επηρεάζει τη λειτουργικότητα του ίδιου του ατόμου, όχι όταν ξεχνιούνται μόνο ονόματα, γενικές πληροφορίες ή περιστατικά. Σε αυτή την περίπτωση χρειάζεται επίσκεψη σε ειδικό, σε ιατρείο μνήμης. Σε όλη τη χώρα λειτουργούν πλέον 37 δημόσια εξειδικευμένα ιατρεία μνήμης, σε πανεπιστημιακά και γενικά νοσοκομεία, καθώς και σε Κέντρα Ημέρας για την Άνοια, ενώ άλλα 3 βρίσκονται σε ιδιωτικά νοσοκομεία. Αν δεν υπάρχει κοντινό εξειδικευμένο ιατρείο, μπορεί κανείς να απευθυνθεί σε νευρολόγο ή ψυχίατρο της περιοχής του. Η άνοια, με συχνότερη μορφή τη νόσο Αλτσχάιμερ, είναι τόσο διαδεδομένη στους ηλικιωμένους, ώστε και οι οικογενειακοί γιατροί και οι παθολόγοι μπορούν να εξετάσουν κάποιον με προβλήματα μνήμης και να ζητήσουν τις αναγκαίες εξετάσεις.

Ερ: Σε ποιο σημείο βρίσκεται σήμερα το δίκτυο των δομών για την άνοια;

Απ: Προβλέπεται η προσθήκη 19 Κέντρων Ολοκληρωμένης Ημερήσιας Φροντίδας σε όλη την Ελλάδα, ενισχύοντας τις υπάρχουσες υπηρεσίες για την άνοια. Αυτή τη στιγμή λειτουργούν 33 Κέντρα Ημέρας, 7 από τα οποία έχουν και κινητές μονάδες. Έχει ήδη ολοκληρωθεί η ανάθεση των νέων δομών σε δικαιούχους φορείς, κυρίως μη κυβερνητικές οργανώσεις. Η λειτουργία τους εκτιμάται ότι θα αρχίσει τους επόμενους μήνες, αφού διευθετηθούν ορισμένα διαδικαστικά θέματα.

Ερ: Ποια βήματα μπορεί να ακολουθήσει κάποιος που ανησυχεί για τη μνήμη του;

Απ: Για να βρουν πληροφορίες σχετικά με τα Κέντρα Ημέρας, οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να επισκεφθούν την ιστοσελίδα της Εταιρείας Alzheimer ή να τηλεφωνήσουν στη γραμμή βοήθειας για την άνοια, στο 1102, με αστική χρέωση. Έτσι θα ενημερωθούν για την πλησιέστερη δομή και δεν θα υποβληθούν σε περιττή ταλαιπωρία.

Στην Ελλάδα ζουν περίπου 250.000 άνθρωποι με άνοια – Το Αλτσχάιμερ αντιστοιχεί στο 70-80% των περιπτώσεων

Ερ: Ποια είναι η σημερινή επιδημιολογική εικόνα της νόσου Alzheimer στην Ελλάδα;

Απ: Οι εκτιμήσεις για την Ελλάδα κάνουν λόγο για σχεδόν 250.000 ανθρώπους με άνοια. Ανάλογα με τη μελέτη, η νόσος Alzheimer ευθύνεται για το 70% έως 80% των περιστατικών. Πρόκειται για την πιο χαρακτηριστική μορφή έκπτωσης της μνήμης και των νοητικών λειτουργιών, ίσως την ταχύτερη και σοβαρότερη. Κάθε μορφή άνοιας αποτελεί δύσκολη κατάσταση με πολυετή διάρκεια, προκαλώντας οικονομική και συναισθηματική επιβάρυνση στις οικογένειες.

Σε ποια νοσοκομεία μπορούν οι ασθενείς να λάβουν τη νέα θεραπεία

Ερ: Τα lecanemab και donanemab είναι νέες θεραπείες που έχουν εγκριθεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση για ορισμένους ασθενείς με πρώιμη νόσο Αλτσχάιμερ. Με ποιον τρόπο δρουν και σε τι βαθμό μπορούν να καθυστερήσουν την εξέλιξή της;

Απ: Τα δύο φάρμακα είναι μονοκλωνικά αντισώματα που στρέφονται κατά του βήτα αμυλοειδούς, της πρωτεΐνης που συγκεντρώνεται στον εγκέφαλο και αποτελεί χαρακτηριστικό της νόσου Alzheimer, την πιο συχνή αιτία άνοιας. Αναπτύχθηκαν την τελευταία πενταετία και έχουν εγκριθεί στην Ευρώπη. Στην ευρωπαϊκή αγορά διατίθεται το donanemab, το οποίο χορηγείται πλέον και στην Ελλάδα.

Η θεραπεία έχει εγκριθεί από τον ΕΟΦ, αλλά δεν καλύπτεται από τις συνήθεις διαδικασίες αποζημίωσης. Παρ’ όλα αυτά, είναι δυνατή η χορήγησή της μέσω του Συστήματος Ηλεκτρονικής Προέγκρισης (ΣΗΠ), το οποίο αφορά ακριβά φάρμακα και σκευάσματα εξωτερικού. Τον τελευταίο χρόνο, 35 ασθενείς στην Ελλάδα έχουν λάβει το φάρμακο στα νοσοκομεία Αττικόν, Ευαγγελισμός, Τζάνειο, Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Πατρών, Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Λάρισας, Γεννηματάς και Υγεία.

Όσοι ενδιαφέρονται μπορούν να απευθυνθούν σε εξειδικευμένο ιατρείο μνήμης ή στον νευρολόγο που τους παρακολουθεί, ώστε να διαπιστωθεί αν πληρούν τις προϋποθέσεις για τη θεραπεία.

Προϋποθέσεις για τη θεραπεία και λόγοι αποκλεισμού ασθενών

Ερ: Ποιες προϋποθέσεις πρέπει να πληρούν οι ασθενείς για να λάβουν τη θεραπεία; Υπάρχουν παθήσεις ή φάρμακα που τους αποκλείουν;

Απ: Οι συγκεκριμένες θεραπείες προορίζονται αρχικά για άτομα στα πρώτα στάδια της νόσου Αλτσχάιμερ. Ασθενείς με σοβαρά συστηματικά προβλήματα υγείας δεν είναι κατάλληλοι, όπως όσοι έχουν προχωρημένο καρκίνο, βαριά καρδιοπάθεια ή σοβαρό ρευματολογικό νόσημα που απαιτεί μακροχρόνια αγωγή με σημαντικές παρενέργειες. Εξαιρούνται επίσης όσοι έχουν συγκεκριμένο ιστορικό σοβαρών εγκεφαλικών επεισοδίων ή αιμορραγίας στον εγκέφαλο, καθώς και οι ασθενείς που παίρνουν αντιπηκτικά. Χρειάζεται ακόμη να μπορούν να υποβάλλονται τακτικά σε μαγνητικές τομογραφίες εγκεφάλου. Η ηλικία, ωστόσο, δεν αποκλείει από μόνη της κάποιον, αφού στις κλινικές μελέτες έλαβαν μέρος και άνθρωποι προχωρημένης ηλικίας.

Σοβαρές παρενέργειες σε ποσοστό κάτω του 6% και διακοπή στο 1,5%

Ερ: Ποιες ανεπιθύμητες ενέργειες και κίνδυνοι έχουν συνδεθεί με αυτά τα φάρμακα, και για ποιο λόγο χρειάζεται στενή παρακολούθηση με μαγνητικές τομογραφίες;

Απ: Η δονανεμάμπη (donanemab) χορηγείται μία φορά τον μήνα ενδοφλεβίως, με ημερήσια νοσηλεία διάρκειας περίπου τριών έως τεσσάρων ωρών. Στις πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες περιλαμβάνονται οίδημα ή αιμορραγικές αλλοιώσεις στον εγκέφαλο, που μπορεί να καταγραφούν σε έως και 20% των ασθενών. Οι σοβαρές ή συμπτωματικές περιπτώσεις, όμως, είναι λιγότερες από 6%. Περίπου 1,5% των ασθενών σταματά τη θεραπεία λόγω παρενεργειών.

Ερ: Οι κίνδυνοι αυτοί δεν είναι αμελητέοι. Τι μπορεί να κάνει κάποιον να πάρει αυτό το ρίσκο και ποιο όφελος αναμένεται;

Απ: Η νόσος Alzheimer είναι καταστροφική και διαρκεί κατά μέσο όρο 11-12 χρόνια, οδηγώντας τελικά σε πλήρη απώλεια των νοητικών λειτουργιών και της αυτονομίας του ασθενούς. Τα νεότερα μονοκλωνικά αντισώματα δρουν κατά του βήτα αμυλοειδούς που συσσωρεύεται στον εγκέφαλο και έχουν τη δυνατότητα να επιβραδύνουν σημαντικά την πορεία της νόσου.

Ερ: Μπορείτε να εξηγήσετε πόσο χρόνο αφορά αυτό;

Απ: Κλινικές μελέτες διάρκειας περίπου 18 μηνών δείχνουν ότι η δονανεμάμπη μπορεί να περιορίσει έως και κατά 35% την επιδείνωση της γνωστικής και λειτουργικής κατάστασης. Έτσι, ο ασθενής ενδέχεται να διατηρήσει για περισσότερο χρόνο τις νοητικές του ικανότητες και τη λειτουργικότητά του.

Ερ: Πόσων ετών είναι οι 35 ασθενείς που λαμβάνουν τη θεραπεία στην Ελλάδα;

Απ: Είναι από 55 έως 88 ετών.

Ερ: Επομένως, μπορεί να λάβει τη θεραπεία και ένας 88χρονος που έχει και τη φυσιολογική έκπτωση λόγω ηλικίας;

Απ: Ναι, αν βρίσκεται σε πολύ καλή φυσική κατάσταση και καλύπτει τα απαραίτητα κριτήρια. Εξάλλου, στις μέρες μας οι άνθρωποι μπορούν να παραμένουν λειτουργικοί έως και σε μεγάλη ηλικία.

Τα θεραπευτικά οφέλη ενδέχεται να διαρκούν έως και τέσσερα χρόνια

Ερ: Καθώς πρόκειται για θεραπείες με ιδιαίτερα υψηλό κόστος που χρειάζονται ηλεκτρονική προέγκριση, πόσο εύκολα έχει πρόσβαση ένας ασθενής στην Ελλάδα; Τι αποκαλύπτουν επίσης τα πιο πρόσφατα στοιχεία για το πόσο διαρκεί το θεραπευτικό όφελος;

Απ: Η εμπειρία μας δείχνει πως οι ασθενείς ανησυχούν για τις ανεπιθύμητες ενέργειες. Ωστόσο, απευθύνονται στα ειδικά ιατρεία για να ζητήσουν πληροφορίες και εκδηλώνουν ενδιαφέρον· όταν καλύπτεται το κόστος του φαρμάκου, το λαμβάνουν. Η αντίληψη αυτή, πάντως, δεν έχει ακόμη διαδοθεί ευρέως. Τα επόμενα χρόνια αναμένεται να ενταχθούν στις θεραπευτικές επιλογές και άλλα μονοκλωνικά αντισώματα κατά του βήτα αμυλοειδούς. Ενθαρρυντικά είναι και τα στοιχεία από τις μελέτες μακροχρόνιας παρακολούθησης ασθενών που ξεκίνησαν τις νέες θεραπείες πριν από τρία ή τέσσερα χρόνια. Για τη δονανεμάμπη, τα θεραπευτικά οφέλη φαίνεται πως διατηρούνται έως και τέσσερα χρόνια. Δεν αποτελεί πανάκεια ούτε οριστική θεραπεία της νόσου Alzheimer, αλλά είναι μια πολλά υποσχόμενη θεραπευτική προσέγγιση. Η χορήγησή της αξίζει να εξετάζεται για ασθενείς που πληρούν τα απαραίτητα κριτήρια και είναι διατεθειμένοι να αποδεχθούν τους πιθανούς κινδύνους, αφού ενημερωθούν πλήρως.

Ερ: Σε ποια βάση στηρίζεται η πρόληψη και πότε είναι σωστό να ξεκινά;

Απ: Η πρόληψη ξεκινά από πολύ νωρίς, ήδη από την αρχή της μέσης ηλικίας. Μελέτες δείχνουν ότι το βήτα αμυλοειδές, το «σκουπίδι» που συσσωρεύεται στον εγκέφαλο και συνδέεται με τη βλάβη των νευρώνων, μπορεί να αρχίσει να εναποτίθεται έως και 20 χρόνια πριν εμφανιστούν τα πρώτα συμπτώματα.

Η πρόληψη είναι σήμερα τεκμηριωμένη και βασίζεται σε απλές καθημερινές συνήθειες, που εξαρτώνται σε συντριπτικό ποσοστό από τη θέληση και τον τρόπο ζωής του καθενός μας. Ασκώ το σώμα μου: η σωματική δραστηριότητα είναι πολύ σημαντική, κυρίως η αεροβική, αλλά και οι ασκήσεις μυϊκής ενδυνάμωσης και ισορροπίας. Φροντίζω να ασκώ και το μυαλό μου, με τους πολλούς τρόπους νοητικής άσκησης και κινητοποίησης που υπάρχουν. Τρέφομαι υγιεινά και ελέγχω την πίεση, το σάκχαρο, τη χοληστερίνη, την παχυσαρκία και το βάρος μου. Αποφεύγω το κάπνισμα, πίνω λίγο και με μέτρο, φροντίζω να βλέπω και να ακούω καλά, προστατεύω το κεφάλι μου από τραυματισμούς, διατηρώ καλή διάθεση και συναναστρέφομαι άλλους ανθρώπους.