Ιράν: Το μυστικό παζάρι όπλων που συγκλόνισε τον Λευκό Οίκο το 1986

Τον Νοέμβριο του 1986, η κυβέρνηση του προέδρου των ΗΠΑ Ρόναλντ Ρίγκαν κλονίστηκε από ένα από τα μεγαλύτερα πολιτικά σκάνδαλα της μεταπολεμικής αμερικανικής ιστορίας.

Ρεπορτάζ αποκάλυψαν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες πωλούσαν κρυφά όπλα στο Ιράν, μολονότι η Ουάσινγκτον παρουσίαζε επίσημα την Τεχεράνη ως εχθρικό καθεστώς.

Η υπόθεση πήρε ακόμη σοβαρότερες διαστάσεις όταν έγινε γνωστό πως μέρος των χρημάτων από τις πωλήσεις κατευθύνθηκε στην ενίσχυση των ανταρτών Κόντρας στη Νικαράγουα, παρά τους περιορισμούς που είχε θέσει το αμερικανικό Κογκρέσο στη χρηματοδότησή τους.

Η υπόθεση έγινε γνωστή με την ονομασία Iran–Contra.

Παράλληλα, έθεσε ένα κομβικό ζήτημα: ποια ήταν τα όρια της εκτελεστικής εξουσίας όταν επικαλούνταν λόγους εθνικής ασφάλειας;

Η συμφωνία με το Ιράν, έναν αντίπαλο των ΗΠΑ

Στα μέσα της δεκαετίας του 1980, οι σχέσεις των Ηνωμένων Πολιτειών με το Ιράν χαρακτηρίζονταν από έντονη αντιπαλότητα.

Το εχθρικό κλίμα είχε διαμορφωθεί μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, την κρίση στην αμερικανική πρεσβεία της Τεχεράνης και τη στήριξη ένοπλων οργανώσεων από την ιρανική κυβέρνηση.

Παράλληλα, οργανώσεις με δεσμούς με φιλοϊρανικά δίκτυα κρατούσαν Αμερικανούς πολίτες ομήρους στον Λίβανο.

Κυβερνητικά στελέχη του Ρίγκαν προσπάθησαν να αξιοποιήσουν μυστικά κανάλια επικοινωνίας με το Ιράν, με την ελπίδα ότι η αποστολή στρατιωτικού υλικού θα βοηθούσε στην απελευθέρωση των ομήρων.

Η τακτική αυτή συγκρουόταν με τη δημόσια θέση της Ουάσινγκτον, σύμφωνα με την οποία δεν έπρεπε να γίνονται υποχωρήσεις σε οργανώσεις που χρησιμοποιούσαν την ομηρία για να ασκήσουν πίεση.

Παρά αυτή την αντίφαση, οι παρασκηνιακές επαφές συνεχίστηκαν.

Οι μυστικές μεταφορές οπλισμού προς το Ιράν

Στις επιχειρήσεις έλαβαν μέρος αξιωματούχοι του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας των ΗΠΑ, μαζί με μεσάζοντες που οργάνωναν τη μεταφορά στρατιωτικού εξοπλισμού.

Το Ισραήλ συμμετείχε επίσης στις αρχικές συμφωνίες, λειτουργώντας ως ενδιάμεσος για την αποστολή όπλων.

Ανάμεσα στον εξοπλισμό που στάλθηκε ήταν αντιαρματικοί πύραυλοι, καθώς και εξαρτήματα για αντιαεροπορικά συστήματα.

Οι συναλλαγές γίνονταν ενώ το Ιράν πολεμούσε με το Ιράκ, σε μία από τις πιο αιματηρές συγκρούσεις της δεκαετίας του 1980.

Για τους αξιωματούχους που συμμετείχαν, οι συμφωνίες συνδέονταν τόσο με τις προσπάθειες να απελευθερωθούν Αμερικανοί όμηροι όσο και με την επιδίωξη να δημιουργηθούν δίαυλοι επικοινωνίας με συγκεκριμένα πρόσωπα στην Τεχεράνη.

Ωστόσο, η πραγματικότητα ήταν πολύ πιο προβληματική σε σχέση με όσα διαβεβαίωναν επισήμως οι αρχές.

Η σύνδεση με τη Νικαράγουα και το δεύτερο μυστικό

Την ίδια εποχή, στην Κεντρική Αμερική, η κυβέρνηση Ρίγκαν παρείχε στήριξη στους Κόντρας, αντάρτες που πολεμούσαν την κυβέρνηση των Σαντινίστας στη Νικαράγουα.

Η αμερικανική κυβέρνηση ενέτασσε τη σύγκρουση στην ευρύτερη παγκόσμια μάχη κατά του κομμουνισμού. Το Κογκρέσο, όμως, είχε περιορίσει τη βοήθεια προς τους αντάρτες, κυρίως ως προς τις στρατιωτικές και παραστρατιωτικές δράσεις.

Η στήριξη δεν σταμάτησε ολοκληρωτικά· αντίθετα, οργανώθηκαν μυστικοί τρόποι χρηματοδότησης.

Κεντρικό ρόλο στις εξελίξεις είχε ο αντισυνταγματάρχης Όλιβερ Νορθ, μέλος του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας. Συμμετείχε σημαντικά στις επιχειρήσεις που συνέδεσαν τις πωλήσεις όπλων στο Ιράν με την ενίσχυση των Κόντρας.

Με αυτόν τον τρόπο, δύο κρίσεις που αρχικά φαίνονταν ανεξάρτητες —στη Μέση Ανατολή και στην Κεντρική Αμερική— ενώθηκαν μέσω ενός κρυφού δικτύου στρατιωτικών και οικονομικών συναλλαγών.

Η αποκάλυψη που έφερε πολιτική αναταραχή στην Ουάσινγκτον

Στις 3 Νοεμβρίου 1986, το λιβανέζικο περιοδικό Ash-Shiraa αποκάλυψε τις μυστικές επαφές και τις πωλήσεις όπλων προς το Ιράν.

Οι πληροφορίες προκάλεσαν μεγάλη αναστάτωση στην Ουάσινγκτον.

Αρχικά, οι επίσημες αντιδράσεις ήταν συγκρατημένες. Καθώς, όμως, περνούσαν οι ημέρες, γινόταν ολοένα σαφέστερο ότι τα δημοσιεύματα δεν μπορούσαν να παραμεριστούν.

Στις 25 Νοεμβρίου, ο υπουργός Δικαιοσύνης Έντουιν Μιζ γνωστοποίησε ότι έσοδα από τις πωλήσεις όπλων είχαν μεταφερθεί στους Κόντρας της Νικαράγουας.

Η νέα αποκάλυψη αναβάθμισε την υπόθεση από σοβαρό διπλωματικό ζήτημα σε πολιτική και θεσμική κρίση.

Πλέον, το ζήτημα δεν περιοριζόταν στις κρυφές συμφωνίες με μια κυβέρνηση που θεωρούνταν εχθρική.

Στο επίκεντρο βρέθηκε και το ερώτημα αν στελέχη της εκτελεστικής εξουσίας είχαν ενεργήσει παρακάμπτοντας τη βούληση του Κογκρέσου.

Οι έρευνες και οι αντικρουόμενες εκδοχές

Στη συνέχεια ξεκίνησαν εκτεταμένες έρευνες, με τη συμμετοχή ειδικών επιτροπών και ανεξάρτητων ερευνητών.

Η κυβέρνηση Ρίγκαν κλήθηκε να απαντήσει ποιος είχε δώσει την έγκριση για τις επιχειρήσεις, ποιοι γνώριζαν τις λεπτομέρειες και σε ποιον βαθμό είχε ενημερωθεί ο ίδιος ο πρόεδρος για τις διαφορετικές πτυχές τους.

Παρά τις αρχικές δημόσιες διαβεβαιώσεις, ο Ρίγκαν αναγνώρισε αργότερα πως η κυβέρνησή του είχε προβεί σε συναλλαγές που συνδέονταν στην πράξη με την απελευθέρωση ομήρων.

Το πόσα γνώριζε προσωπικά και ποια ήταν η ευθύνη του για τη μεταφορά χρημάτων στους Κόντρας αποτέλεσε αντικείμενο εκτεταμένης έρευνας και πολιτικής αντιπαράθεσης.

Ο Όλιβερ Νορθ βρέθηκε στο επίκεντρο των δημόσιων ακροάσεων, με την τηλεοπτική μετάδοση της κατάθεσής του να συγκεντρώνει τεράστια προσοχή. Μέσα από αυτήν ήρθε στο φως ο τρόπος με τον οποίο λειτουργούσαν μυστικές επιχειρήσεις της αμερικανικής κυβέρνησης.

Οι δικαστικές υποθέσεις που ακολούθησαν είχαν σύνθετη εξέλιξη: υπήρξαν καταδίκες, όμως κάποιες από αυτές ακυρώθηκαν αργότερα για διαδικαστικούς λόγους. Σε επόμενο στάδιο δόθηκαν και προεδρικές χάρες.

Το σκάνδαλο που άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα

Η υπόθεση Iran–Contra έπληξε την αξιοπιστία της κυβέρνησης του Ρίγκαν και έφερε στο προσκήνιο τους κινδύνους από την άσκηση εξωτερικής πολιτικής μέσω μυστικών μηχανισμών, χωρίς επαρκή θεσμική εποπτεία.

Παράλληλα, φανέρωσε τις αντιφάσεις που χαρακτήριζαν την αμερικανική στρατηγική κατά τον Ψυχρό Πόλεμο.

Ενώ η κυβέρνηση διακήρυττε πως δεν συνομιλεί με οργανώσεις που κρατούν ομήρους, προχώρησε σε μυστικές συναλλαγές με το Ιράν. Την ίδια στιγμή, στελέχη της αναζητούσαν εναλλακτικούς τρόπους χρηματοδότησης ένοπλων δυνάμεων στο εξωτερικό, παρότι η κυβέρνηση όφειλε να σέβεται τους περιορισμούς του Κογκρέσου.

Η υπόθεση Iran–Contra δεν ανάγκασε τον Ρίγκαν να εγκαταλείψει την προεδρία, ωστόσο συγκαταλέγεται στα σημαντικότερα σκάνδαλα της θητείας του.

Τέσσερις δεκαετίες μετά τις αποκαλύψεις του Νοεμβρίου 1986, η υπόθεση παραμένει χαρακτηριστική περίπτωση της αντιπαράθεσης ανάμεσα στη μυστικότητα των υπηρεσιών εθνικής ασφάλειας και στη δημοκρατική λογοδοσία.

Η πιο εντυπωσιακή πλευρά της υπόθεσης ήταν η σύνδεση δύο επιλογών της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής, που αρχικά έμοιαζαν αντίθετες, σε ένα κοινό σχέδιο.

Όπλα στο Ιράν και χρήματα στους Κόντρας. Στο κέντρο όλων βρισκόταν ο ίδιος ο Λευκός Οίκος.