Τα σπίτια της Αθήνας με υπηρέτες και κρυφές εισόδους από μια άλλη εποχή

Στις αρχές του 20ού αιώνα, τα σπίτια των εύπορων οικογενειών στην Αθήνα έκρυβαν πίσω από τις εντυπωσιακές προσόψεις τους έναν ολόκληρο, διαφορετικό κόσμο. Οι επισκέπτες έβλεπαν μεγάλες αίθουσες, πολυελαίους, μαρμάρινες σκάλες και ακριβά έπιπλα. Ωστόσο, σε σημεία μακριά από τα μάτια τους υπήρχαν χώροι όπου εργαζόταν το υπηρετικό προσωπικό.

Για να μένουν οι δουλειές του σπιτιού έξω από την κοινωνική ζωή των ιδιοκτητών, πολλά αθηναϊκά αρχοντικά είχαν δωμάτια υπηρετών, βοηθητικές σκάλες και ξεχωριστές εισόδους. Η αρχιτεκτονική αυτή οργάνωση μαρτυρούσε τις κοινωνικές τάξεις μιας εποχής που έχει πια παρέλθει.

Δύο κόσμοι συνυπήρχαν στο ίδιο σπίτι
Από τα τέλη του 19ου αιώνα, εύποροι Αθηναίοι έχτιζαν επιβλητικές κατοικίες σε περιοχές όπως το Κολωνάκι, η Βασιλίσσης Σοφίας και η Πατησίων.

Συνήθως, από την κεντρική είσοδο ο επισκέπτης έφτανε στον ευρύχωρο προθάλαμο και στα επίσημα σαλόνια. Εκεί φιλοξενούνταν δεξιώσεις, οικογενειακές συγκεντρώσεις και επισκέψεις.

Σε άλλο σημείο του σπιτιού, στο πίσω μέρος ή σε διαφορετικά επίπεδα, βρίσκονταν η κουζίνα, οι αποθήκες και τα δωμάτια των υπηρετών. Πολλά σπίτια διέθεταν, επιπλέον, ανεξάρτητους διαδρόμους και βοηθητικές εισόδους, ώστε οι εργαζόμενοι να κινούνται χωρίς να περνούν από τα επίσημα σαλόνια.

Το Μέγαρο Σταθάτου και οι χώροι του προσωπικού

Ένα χαρακτηριστικό δείγμα είναι το Μέγαρο Σταθάτου, που βρίσκεται στη γωνία της λεωφόρου Βασιλίσσης Σοφίας με την οδό Ηροδότου.

Το 1895 άρχισε η ανέγερσή του, βάσει σχεδίων του γνωστού αρχιτέκτονα Ερνστ Τσίλλερ. Το μέγαρο προοριζόταν για τον επιχειρηματία Όθωνα Σταθάτο και τη σύζυγό του, Αθηνά.

Στους χώρους του περιλαμβάνονταν υπνοδωμάτια στους επάνω ορόφους και βοηθητικά δωμάτια στο ισόγειο, ενώ ξεχώριζαν η μαρμάρινη σκάλα και οι αίθουσες υποδοχής.

Στην πίσω πλευρά του οικοπέδου κατασκευάστηκε ακόμη ένα ανεξάρτητο κτίσμα, με χρήση αμαξοστασίου και στάβλου, αλλά και ως χώρος διαμονής του υπηρετικού προσωπικού.

Σήμερα το Μέγαρο αποτελεί τμήμα του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης και διατηρεί σημαντικά γνωρίσματα της αρχικής αρχιτεκτονικής του.

Οι σκάλες υπηρεσίας στις πολυκατοικίες της Αθήνας

Η συνήθεια αυτή υπήρχε και έξω από τα μεγάλα αρχοντικά. Τις δεκαετίες του 1930, του 1940 και του 1950, σε αρκετές πολυτελείς αθηναϊκές πολυκατοικίες προβλέπονταν χωριστές σκάλες για το υπηρετικό προσωπικό.

Σε ορισμένα κτίρια, κοντά στην κύρια είσοδο υπήρχε μια δεύτερη, μικρότερη πόρτα που οδηγούσε στον ακάλυπτο χώρο.

Μια στενή σκάλα ξεκινούσε από εκεί και έφτανε σε μικρά μπαλκόνια, συνδεδεμένα απευθείας με τις κουζίνες των διαμερισμάτων.

Τις σκάλες χρησιμοποιούσαν οι υπηρέτριες, οι προμηθευτές και άλλοι εργαζόμενοι για τη μεταφορά τροφίμων και αγαθών. Από εκεί γινόταν και η απομάκρυνση των απορριμμάτων, ενώ κάποιες φορές χρησίμευαν ως επιπλέον έξοδοι.

Οι εργαζόμενοι στα μεγάλα αθηναϊκά σπίτια

Στις κατοικίες των εύπορων οικογενειών εργάζονταν οδηγοί, παραμάνες, οικονόμοι, καμαριέρες και μαγείρισσες. Όσο μεγαλύτερη ήταν η οικογένεια, τόσο περισσότερους εργαζομένους μπορούσε να απασχολεί, αναθέτοντας στον καθένα καθορισμένες αρμοδιότητες.

Κάποιοι από αυτούς έμεναν στο ίδιο το σπίτι, σε μικρά δωμάτια που βρίσκονταν συχνά κοντά στην κουζίνα ή σε βοηθητικούς χώρους.

Το ωράριο ήταν πολλές φορές εκτεταμένο και η εργασία απαιτητική, ενώ οι εργαζόμενοι εξαρτώνταν σε μεγάλο βαθμό από τους εργοδότες τους. Η ύπαρξη υπηρετικού προσωπικού δήλωνε, ταυτόχρονα, την οικονομική άνεση και την κοινωνική θέση της οικογένειας.

Πώς χάθηκαν οι κρυφές είσοδοι της Αθήνας

Η εικόνα της αθηναϊκής κατοικίας μεταμορφώθηκε από τη δεκαετία του 1960, όταν επεκτάθηκαν η αντιπαροχή και η μαζική ανοικοδόμηση.

Τα καινούργια διαμερίσματα είχαν πιο απλή εσωτερική διαρρύθμιση και μικρότερα εμβαδά. Την ίδια περίοδο άλλαζαν τόσο οι κοινωνικές συνήθειες όσο και η οικιακή εργασία.

Με τον καιρό οι ξεχωριστές σκάλες εγκαταλείφθηκαν, αφού κόστιζαν περισσότερο στην κατασκευή και αφαιρούσαν χώρο που θεωρούνταν πολύτιμος.

Κάποιες παλιές πολυκατοικίες στο Κολωνάκι και στο κέντρο της Αθήνας διατηρούν ακόμη και σήμερα τις μικρές αυτές πόρτες και τις στενές σκάλες.

Αποτελούν ίχνη μιας Αθήνας όπου ακόμη και η διαδρομή που ακολουθούσε κανείς από την είσοδο ως την κουζίνα μπορούσε να φανερώσει την κοινωνική του θέση.