Πομπηία: Καταρρίπτονται 7 μύθοι για την έκρηξη του Βεζούβιου

Η έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ., η οποία αφάνισε την Πομπηία, εξακολουθεί να αποκαλύπτει στοιχεία που αλλάζουν όσα γνωρίζουμε για μία από τις μεγαλύτερες φυσικές καταστροφές της αρχαιότητας.

Η εικόνα μιας πόλης ολόκληρης θαμμένης κάτω από ηφαιστειακά υλικά είναι γνωστή σε όλο τον κόσμο. Ωστόσο, αρχαιολόγοι και επιστήμονες τονίζουν ότι αρκετές από τις δημοφιλείς αντιλήψεις για την καταστροφή είναι λανθασμένες.

Επτά σημεία αναδιαμορφώνουν την καθιερωμένη αφήγηση, από τον τρόπο με τον οποίο καταστράφηκε η πόλη έως το πόσοι άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους.

1. Η λάβα δεν αφάνισε την Πομπηία

Η ιδέα ότι η λάβα του Βεζούβιου σκέπασε την πόλη είναι ένας από τους πιο διαδεδομένους μύθους. Κυρίως, όμως, την κατέστρεψαν η ηφαιστειακή τέφρα που έπεσε και οι πυροκλαστικές ροές — καυτά αέρια, τέφρα και πετρώματα που κινούνταν με εξαιρετικά μεγάλη ταχύτητα.

Ο αρχαιολόγος Ντάριους Άρια σημειώνει ότι η ίδια η ταφή της πόλης από τα ηφαιστειακά υλικά επέτρεψε τη διατήρησή της. Εάν είχε καλυφθεί με λάβα, πολλά από τα ευρήματα που έρχονται σήμερα στο φως στις ανασκαφές θα είχαν χαθεί.

Σύμφωνα με τον ηφαιστειολόγο Κρις Τζάκσον του Imperial College του Λονδίνου, οι περισσότερες ροές λάβας προχωρούν με ρυθμό που επιτρέπει σε κάποιον να διαφύγει. Οι πυροκλαστικές ροές, αντίθετα, κινούνται πολύ ταχύτερα.

2. Δεν έχασαν όλοι οι κάτοικοι τη ζωή τους μέσα σε λίγα λεπτά

Η έκρηξη δεν ήταν ένα γεγονός που συνέβη σε μία στιγμή. Η περιοχή είχε δοκιμαστεί από ισχυρούς σεισμούς 17 χρόνια νωρίτερα, ενώ σεισμικές δονήσεις σημειώθηκαν ξανά τις τέσσερις ημέρες που προηγήθηκαν της καταστροφής.

Με την έκρηξη, ο Βεζούβιος έστειλε τέφρα, πετρώματα και αέρια σε ύψος περίπου 30 χιλιομέτρων. Η ηφαιστειακή στήλη βύθισε την περιοχή στο σκοτάδι και η τέφρα που συσσωρεύτηκε επιβάρυνε τα κτίρια, προκαλώντας την κατάρρευση στεγών.

Οι πυροκλαστικές ροές έφτασαν αρκετές ώρες αφότου είχε αρχίσει να πέφτει η τέφρα. Έτσι, οι κάτοικοι είχαν στη διάθεσή τους χρόνο για να φύγουν από την πόλη: κάποιοι απομακρύνθηκαν, αλλά άλλοι έμειναν στα σπίτια τους.

3. Η έκρηξη έπληξε και άλλους οικισμούς, όχι μόνο την Πομπηία

Η έκρηξη δεν έπληξε αποκλειστικά την Πομπηία. Σοβαρές ζημιές υπέστησαν και άλλες περιοχές κοντά στον κόλπο της Νάπολης, μεταξύ των οποίων οι Σταβίες και το Ερκολάνο.

Το Ερκολάνο βρισκόταν πιο κοντά στον Βεζούβιο και δέχθηκε ιδιαίτερα ισχυρές πυροκλαστικές ροές. Τα ηφαιστειακά υλικά που το κάλυψαν στερεοποιήθηκαν σαν μπετόν, δυσχεραίνοντας ακόμη και σήμερα τις αρχαιολογικές ανασκαφές.

Η ίδια αυτή διαδικασία, παρά τα εμπόδια που δημιουργεί, βοήθησε να διατηρηθούν πολλά ευρήματα σε εξαιρετική κατάσταση.

4. Η καθημερινότητα των κατοίκων συνεχίστηκε έως την καταστροφή

Τα ευρήματα φανερώνουν στην Πομπηία σκηνές της καθημερινής ζωής που θυμίζουν έντονα το σήμερα. Ψωμιά ξεχασμένα σε φούρνους, μικρά αγάλματα στα οικιακά ιερά και αντικείμενα του σπιτιού μαρτυρούν ότι οι άνθρωποι μαγείρευαν, καθάριζαν, προσεύχονταν και φρόντιζαν τις οικογένειές τους.

Η ψυχολόγος επιβίωσης Σαρίτα Ρόμπινσον υπογραμμίζει πως ο τρόπος με τον οποίο αντιδρούν οι άνθρωποι όταν απειλούνται δεν έχει μεταβληθεί ιδιαίτερα στο πέρασμα των αιώνων.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα, όπως αναφέρει, ήταν η ηφαιστειακή δραστηριότητα στο όρος Αγκούνγκ του Μπαλί, το 2017. Από τους περίπου 100.000 ανθρώπους που κλήθηκαν να απομακρυνθούν, μόλις 40.000 έφυγαν αμέσως. Πολλοί δεν ήθελαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια, τις περιουσίες και τις οικογένειές τους.

5. Οι ανασκαφές εξακολουθούν να φέρνουν στο φως νέα στοιχεία

Οι αρχαιολογικές έρευνες στην περιοχή συνεχίζονται. Ανάμεσα στα ευρήματα που προκαλούν ιδιαίτερο ενδιαφέρον είναι οι απανθρακωμένοι πάπυροι του Ερκολάνο, οι οποίοι εντοπίστηκαν σε πολυτελή έπαυλη που εκτιμάται ότι ανήκε στον πεθερό του Ιουλίου Καίσαρα.

Επειδή τα χειρόγραφα είναι εξαιρετικά εύθραυστα, δεν είναι δυνατό να ξετυλιχθούν με τις συνηθισμένες μεθόδους. Η τεχνητή νοημοσύνη, σε συνδυασμό με σύγχρονες τεχνικές ψηφιακής απεικόνισης, δίνει ωστόσο τη δυνατότητα στους επιστήμονες να αποκρυπτογραφούν σταδιακά το περιεχόμενό τους.

Μέσω του Vesuvius Challenge, ερευνητές διάβασαν έναν πάπυρο τόσο εύθραυστο που δεν μπορούσε να ανοιχτεί. Τα υπόλοιπα χειρόγραφα μπορεί να περιέχουν σημαντικά στοιχεία για τη φιλοσοφία, την ιστορία και την καθημερινότητα στον αρχαίο κόσμο.

6. Τα ηφαίστεια προσφέρουν και πέρα από τις καταστροφές

Οι εκρήξεις συνδέονται με σοβαρούς κινδύνους, ωστόσο τα ηφαίστεια παίζουν επίσης σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση του φυσικού περιβάλλοντος.

Από τα ηφαιστειακά υλικά μπορούν να σχηματιστούν εδάφη ιδιαίτερα γόνιμα, ενώ οι περιοχές γύρω από τα ηφαίστεια παρουσιάζουν συχνά μεγάλη οικολογική ποικιλία.

Ο Κρις Τζάκσον εξηγεί ότι η γονιμότητα της γης είναι ένας από τους λόγους που οι άνθρωποι διαχρονικά επιλέγουν να κατοικούν κοντά σε ηφαίστεια, παρότι οι περιοχές αυτές ενέχουν κινδύνους.

7. Πού βρίσκονται οι υπόλοιποι νεκροί της Πομπηίας;

Το ερώτημα για το πόσοι άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους παραμένει το μεγαλύτερο μυστήριο. Οι εκτιμήσεις τοποθετούν τον πληθυσμό της Πομπηίας κοντά στους 20.000 κατοίκους, αριθμός που αμφισβητείται, ωστόσο, από ειδικούς.

Οι ανασκαφές έχουν καλύψει μέχρι τώρα περίπου το ένα τρίτο της πόλης, όπου βρέθηκαν γύρω στις 1.300 σοροί. Πρόκειται για λιγότερες από όσες θα αναμένονταν αν είχε σκοτωθεί στην έκρηξη σχεδόν ολόκληρος ο πληθυσμός.

Τη δεκαετία του 1860, ο αρχαιολόγος Τζουζέπε Φιορέλι έφτιαξε τα γνωστά εκμαγεία των θυμάτων. Για να αναπαραστήσει τα κενά που άφησαν τα σώματα καθώς αποσυντίθεντο μέσα στη στερεοποιημένη τέφρα, χρησιμοποίησε γύψο.

Ο Ντάριους Άρια αναρωτιέται πού βρίσκονται οι υπόλοιποι κάτοικοι της Πομπηίας, καθώς ο αριθμός των θυμάτων που έχουν εντοπιστεί δεν αντιστοιχεί στις εκτιμήσεις για τον πληθυσμό της πόλης.

Ενδεχομένως, πολλοί κάτοικοι να πρόλαβαν να φύγουν από την Πομπηία και να διασωθούν. Η Σαρίτα Ρόμπινσον τονίζει πως η ιστορία της πόλης δεν αφορά μόνο τον θάνατο, αλλά περιλαμβάνει επίσης την επιβίωση, την ανθεκτικότητα και την ανοικοδόμηση μετά την καταστροφή.