Μπαρουτόμυλοι Δημητσάνας: Πώς το νερό κινούσε τρεις διαφορετικές δουλειές

Οι μπαρουτόμυλοι Δημητσάνας μάς θυμίζουν μια εποχή που το τρεχούμενο νερό έκανε πολύ περισσότερα από το να διασχίζει τον τόπο. Κινούσε μηχανισμούς για την παραγωγή μπαρούτης, αλλά και για την άλεση σιτηρών, ενώ στις νεροτριβές βοηθούσε στο πλύσιμο και την κατεργασία των υφαντών.

Γύρω από τις πηγές και κατά μήκος του Λούσιου αναπτύχθηκε τεχνογνωσία δεμένη με την παραγωγή και την οικονομία της περιοχής. Στην Επανάσταση του 1821, η παραγωγή μπαρούτης συνδέθηκε και με τον ανεφοδιασμό του Αγώνα.

Γιατί αναπτύχθηκαν εκεί τα υδροκίνητα εργαστήρια;

Στο Κεφαλάρι του Αϊ-Γιάννη, όπου σήμερα βρίσκεται το Υπαίθριο Μουσείο Υδροκίνησης, υπήρχαν άφθονα τρεχούμενα νερά που μπορούσαν να τροφοδοτήσουν εργαστήρια. Η δύναμή τους αξιοποιήθηκε σε εγκαταστάσεις με διαφορετικούς σκοπούς, από την παρασκευή αλευριού έως την παραγωγή μπαρούτης.

Οι πρώτες βιοτεχνικές εγκαταστάσεις στο φαράγγι του Λούσιου εμφανίζονται τον 16ο αιώνα, μαζί με τη βαθμιαία οικιστική ανάπτυξη της περιοχής. Η έρευνα που παρουσιάζεται στην πλατφόρμα Πολιτισμού του gov.gr έχει καταγράψει περισσότερες από εκατό υδροκίνητες εγκαταστάσεις στην περιοχή, ένδειξη της έκτασης που είχε αποκτήσει αυτή η δραστηριότητα.

Οι μονάδες κάλυπταν βασικές ανάγκες των κοινοτήτων και στήριζαν την οικονομία της ευρύτερης περιοχής, καθώς και των μοναστηριών στις πλαγιές του φαραγγιού. Το νερό ήταν η κοινή αφετηρία, αλλά κάθε εργαστήριο το αξιοποιούσε με τον δικό του τρόπο.

Πώς γινόταν ο καρπός αλεύρι;

Στον αλευρόμυλο, το νερό δεν άλεθε απευθείας τον καρπό. Έδινε κίνηση σε έναν μηχανισμό: έφτανε μέσω του βαγενιού και του φυσουνιού σε μια οριζόντια φτερωτή και χτυπούσε τα πτερύγιά της.

Η περιστροφή περνούσε με κατακόρυφο άξονα στην επάνω μυλόπετρα. Εκείνη άλεθε τον καρπό που έπεφτε από την κοφινίδα, δίνοντας σιτάρι ή καλαμπόκι σε μορφή αλευριού.

Στο μουσείο η διαδικασία παρουσιάζεται με τρόπο που κάνει τη διαδρομή κατανοητή: ο επισκέπτης μπορεί να ρίξει σπόρους καλαμποκιού στη σκαφίδα και να δει το αλεύρι να καταλήγει στην αλευροδόχη.

Δίπλα στον αλευρόμυλο υπήρχε και η κατοικία του μυλωνά με την οικογένειά του. Το εργαστήριο ήταν έτσι συνδεδεμένο όχι μόνο με την παραγωγή, αλλά και με τον χώρο όπου ζούσαν οι άνθρωποι που το λειτουργούσαν.

Και τα υφαντά; Η νεροτριβή δεν είχε φτερωτή

Η νεροτριβή εξυπηρετούσε μια διαφορετική ανάγκη. Εκεί πλένονταν υφαντά όπως βελέντζες, μπατανίες, τσέργες και τσόλια. Σε αντίθεση με τον αλευρόμυλο, η νεροτριβή δεν διέθετε φτερωτή: αξιοποιούσε το νερό για την κατεργασία των υφασμάτων μέσα στον κάδο.

Η κατασκευή και η λειτουργία της ήταν απλές και δεν χρειαζόταν χειριστή για τη ρύθμισή της. Αυτό δεν σήμαινε όμως ότι η εμπειρία ήταν περιττή. Ο νεροτριβιάρης, ή ντριστελιάρης, έπρεπε να υπολογίσει σωστά πόσο χρόνο θα έμενε κάθε ύφασμα στο νερό.

Μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα λειτουργούσαν στην περιοχή περίπου είκοσι νεροτριβές, στεγασμένες ή υπαίθριες. Η παρουσία τους δείχνει ότι η κατεργασία των υφαντών με τη δύναμη του νερού παρέμεινε δραστηριότητα του τόπου για μεγάλο διάστημα.

Πώς λειτουργούσαν οι μπαρουτόμυλοι Δημητσάνας;

Στον μπαρουτόμυλο, η δύναμη του νερού μετατρεπόταν σε επαναλαμβανόμενα χτυπήματα. Η κίνηση περνούσε από τη φτερωτή σε εκκεντροφόρο άξονα και από εκεί σε ξύλινα κοπάνια, τα οποία χτυπούσαν το υλικό μέσα σε γουδιά.

Ήταν διαφορετική μηχανική λύση από εκείνη του αλευρόμυλου: αντί να περιστρέφεται μια μυλόπετρα, τα κοπάνια εκτελούσαν διαδοχικά την εργασία τους. Ο τύπος που αναπαριστά το μουσείο χρησιμοποιήθηκε στη Δημητσάνα κατά την Επανάσταση του 1821 και έως τις αρχές του 20ού αιώνα.

Η τοπική παραγωγή μπαρούτης απέκτησε ιδιαίτερη σημασία στον Αγώνα. Οι Δημητσανίτες κινητοποιήθηκαν για τον εφοδιασμό με πολεμικό υλικό, ενώ το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο χαρακτηρίζει την παραγωγή αυτή καθοριστική για την εξέγερση.

Ο τουριστικός ιστότοπος Visit Greece αναφέρει 14 υδροκίνητους μπαρουτόμυλους στη Δημητσάνα και παραγωγή έως και 500 κιλών πυρίτιδας την ημέρα κατά την Επανάσταση.

Τι μπορούμε να δούμε σήμερα;

Το Υπαίθριο Μουσείο Υδροκίνησης στο Κεφαλάρι του Αϊ-Γιάννη φέρνει κοντά αυτές τις διαφορετικές χρήσεις. Παρουσιάζει τον νερόμυλο, τη νεροτριβή και τον μπαρουτόμυλο, αλλά και βυρσοδεψείο, θυμίζοντας ότι η τοπική παραγωγή περιλάμβανε επίσης την επεξεργασία δερμάτων.

Σε σύγχρονη μουσειακή δράση παρουσιάστηκαν το πλύσιμο υφαντών στη νεροτριβή και το άλεσμα σιταριού στον νερόμυλο. Οι εργασίες αυτές βοηθούν τον επισκέπτη να συνδέσει τις εγκαταστάσεις με τους ανθρώπους και τις ανάγκες που εξυπηρετούσαν.

Από την περιστροφή της μυλόπετρας έως τα χτυπήματα των κοπανιών, το νερό έδινε κίνηση σε διαφορετικές εργασίες — και άφησε πίσω του μια ιστορία που εξακολουθεί να ακούγεται στον Λούσιο.