Πύργοι Βάθειας: Γιατί χτίστηκαν τόσοι πολλοί στον ίδιο οικισμό;

Οι πύργοι της Βάθειας ξεχωρίζουν μέσα σε έναν πυκνό πέτρινο οικισμό. Όμως δεν χτίστηκαν ως ένα κάστρο: ήταν μέρος ενός οικισμού οργανωμένου γύρω από οικογένειες και γένη, όπου η κατοικία συνυπήρχε με την ανάγκη για άμυνα.

Το ύψος και η θέση των πύργων εξέφραζαν και την ισχύ των γενών. Γύρω τους αναπτύχθηκαν γειτονιές με σπίτια, βοηθητικά κτίσματα, στέρνες και εκκλησίες: ένας πυκνός ιστός που εξυπηρετούσε τόσο την προστασία όσο και την καθημερινή ζωή.

Γιατί οι πύργοι Βάθειας ήταν και σπίτια;

Η Βάθεια δεν αποτελείται μόνο από πολεμικούς πύργους. Στον οικισμό συναντάμε και πυργοκατοικίες, κτίσματα δηλαδή που συνδύαζαν τη διαμονή της οικογένειας με την άμυνα. Δίπλα τους υπήρχαν χαμηλότερα σπίτια και βοηθητικοί χώροι.

Η διάκριση έχει σημασία: ένας πύργος μπορούσε να εξυπηρετεί πρωτίστως την προστασία, ενώ η πυργοκατοικία ενσωμάτωνε την αμυντική ανάγκη στον χώρο της κατοικίας. Στη Βάθεια καταγράφονται και συλλογικοί πολεμόπυργοι, ξεχωριστά από τις πυργοκατοικίες.

Η αρχιτεκτονική της ανατολικής Μάνης δίνει μια εικόνα αυτής της μέριμνας για ασφάλεια. Οι πύργοι ήταν ψηλά λιθόκτιστα κτίρια, με περιορισμένη κάτοψη και μικρά ανοίγματα. Στη Βάθεια η άμυνα επηρέασε όχι μόνο τη μορφή των μεμονωμένων κτισμάτων, αλλά και τη σύνθεση ολόκληρου του οικισμού.

Μετά την Επανάσταση του 1821 και τη συγκρότηση του ελληνικού κράτους, η κατασκευή πολεμικών πύργων απαγορεύτηκε. Η πυργοκατοικία επικράτησε ως τύπος που συνέχιζε να συνδυάζει κατοίκηση και άμυνα.

Ποιοι έχτισαν τις γειτονιές;

Για να καταλάβουμε γιατί τα κτίρια συγκεντρώθηκαν τόσο πυκνά, πρέπει να κοιτάξουμε πέρα από τον κάθε πύργο. Η σημερινή Βάθεια διαμορφώθηκε κυρίως από τον 18ο αιώνα και μετά από τέσσερα γένη, με τις διαδοχικές γενιές να προσθέτουν κτίσματα στις γειτονιές τους.

Κάθε γένος είχε τον δικό του μαχαλά. Μέσα σε αυτόν σχηματίζονταν μικρότερες ομάδες ή «νησίδες» σπιτιών για τις επιμέρους οικογένειες. Έτσι, ο οικισμός δεν αναπτύχθηκε ως μια σειρά από απομονωμένες κατοικίες, αλλά ως σύνολο συγγενικών γειτονιών που πύκνωναν με τον χρόνο.

Τα χαμηλότερα κτίσματα αναπτύσσονταν δίπλα στους πύργους. Σε ορισμένα παραδείγματα εφάπτονταν σε αυτούς χωρίς να συνδέονται δομικά μαζί τους, με διπλούς τοίχους ή σε διάταξη σχήματος Π. Η κοντινή τους θέση, λοιπόν, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αποτελούσαν ένα ενιαίο κτίριο.

Ο πύργος είχε και μια συμβολική πλευρά. Στη μανιάτικη οργάνωση των γενών, ο πολεμικός πύργος εξέφραζε την ισχύ του γένους, ενώ τα σπίτια των μελών και οι οικογενειακές εκκλησίες μπορούσαν να αποτελούν μέρος ενός οχυρωμένου συγκροτήματος. Η πέτρα έδινε μορφή και στις κοινωνικές σχέσεις του τόπου.

Πώς λειτουργούσε το χωριό στην καθημερινότητα;

Η στρατηγική θέση εξηγεί ένα μέρος της εικόνας. Η Βάθεια βρίσκεται σε λόφο περίπου 200 μέτρων, σε απόσταση περίπου 1.500 μέτρων από τη θάλασσα. Η έκταση του οικισμού έχει υπολογιστεί σε περίπου 17 στρέμματα, μέσα στα οποία αναπτύχθηκε ο πυκνός οικογενειακός ιστός.

Η ζωή, ωστόσο, δεν οργανωνόταν μόνο γύρω από την άμυνα. Το νερό ήταν περιορισμένο για ύδρευση και άρδευση, γι’ αυτό υπήρχε δίκτυο από στέρνες μέσα ή δίπλα στα σπίτια. Οι στέρνες εξυπηρετούσαν τα επιμέρους οικιστικά συγκροτήματα και αποτελούσαν μέρος της οργάνωσης κάθε γειτονιάς.

Στην ακμή της, η Βάθεια υπολογίζεται ότι φιλοξενούσε περίπου 400 κατοίκους. Οι ασχολίες τους περιλάμβαναν τη γεωργία, την κτηνοτροφία, το κυνήγι και την πειρατεία. Όταν η πειρατική δραστηριότητα μειώθηκε, αναπτύχθηκε στην περιοχή η καλλιέργεια της ελιάς.

Οι εκκλησίες και τα λιοτρίβια συμπληρώνουν αυτή την εικόνα: η Βάθεια ήταν ένας κατοικημένος και παραγωγικός οικισμός, όχι απλώς μια εντυπωσιακή συγκέντρωση αμυντικών κτισμάτων.

Ήταν πάντα η Βάθεια στην κορυφή του λόφου;

Ο σημερινός οικισμός ήταν το αποτέλεσμα διαδοχικών μετακινήσεων. Σύμφωνα με την περιγραφή του Δήμου Ανατολικής Μάνης, η Βάθεια βρισκόταν αρχικά σε ίσιωμα ανάμεσα σε χαμηλά βουνά και αργότερα στην πλαγιά της θέσης Γουλά. Από τον 18ο αιώνα αναπτύχθηκε στην κορυφή του λόφου όπου βρίσκεται σήμερα.

Ο πρώιμος πυρήνας στη Γουλά περιλάμβανε οκτώ σπίτια και έναν πολεμικό πύργο. Στη μεταγενέστερη Βάθεια, η εγκατάσταση διαδοχικών γενεών συνέβαλε στην πύκνωση των μαχαλάδων.

Ο οικισμός άκμασε κυρίως τον 19ο αιώνα. Κατά τον Δήμο, τα περισσότερα από τα κτίριά του χτίστηκαν μεταξύ 1840 και 1900, γεγονός που δείχνει πόσο καθοριστική ήταν εκείνη η περίοδος για τη σημερινή του μορφή.

Πόσοι είναι τελικά οι πύργοι;

Η σύντομη απάντηση είναι ότι δεν υπάρχει ένας αδιαμφισβήτητος αριθμός. Οι πηγές δεν μετρούν πάντοτε τις ίδιες κατηγορίες κτισμάτων: άλλοτε αναφέρονται σε πυργόσπιτα, άλλοτε σε πυργοκατοικίες και άλλοτε στο σύνολο των κατοικιών.

Ο Οργανισμός Αντισεισμικού Σχεδιασμού και Προστασίας αναφέρει περίπου 70 πυργόσπιτα. Αντίθετα, ο Δήμος καταγράφει περίπου 70 κατοικίες, δύο πολεμικούς πύργους, τέσσερις εκκλησίες και πέντε λιοτρίβια.

Λεπτομερέστερη εργασία στο αποθετήριο του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου απαριθμεί δύο συλλογικούς πολεμόπυργους, 31 πυργοκατοικίες, τρία σπίτια με πυργάκι, περίπου 68 κατοικίες και περίπου 84 παράσπιτα. Καταγράφει επίσης τέσσερις εκκλησίες και τέσσερα λιοτρίβια.

Οι διαφορετικές καταγραφές δεν επιτρέπουν να παρουσιάσουμε τους «70 πύργους» ως βέβαιο κοινό σύνολο. Δείχνουν όμως κάτι ουσιαστικότερο από έναν αριθμό: η Βάθεια ήταν ένα χωριό όπου η προστασία, η οικογένεια και η καθημερινή ζωή χτίστηκαν δίπλα δίπλα.