Απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης: Γιατί η πόλη γιορτάζει διπλά στις 26 Οκτωβρίου

Στις 26 Οκτωβρίου συμπίπτουν δύο διαφορετικές αφορμές για τη Θεσσαλονίκη: η γιορτή του Αγίου Δημητρίου και η επέτειος της απελευθέρωσης της Θεσσαλονίκης το 1912. Η πρώτη είναι θρησκευτική εορτή, ενώ η δεύτερη συνδέεται με το πρωτόκολλο παράδοσης της πόλης στον ελληνικό στρατό.

Η ημερομηνία του εγγράφου είναι σαφής· η ακριβής ώρα της υπογραφής και το πότε μπήκαν τα πρώτα ελληνικά τμήματα καταγράφονται με διαφορετικούς τρόπους.

Η ίδια επέτειος πέρασε και στον χάρτη της πόλης, στην οδό 26ης Οκτωβρίου. Η δημοτική ιστορική καταγραφή συνδέει την ονομασία της με την περίοδο μετά την απελευθέρωση, χωρίς να προσδιορίζει την επίσημη πράξη ονοματοδοσίας.

Τι σημαίνει η γιορτή του Αγίου Δημητρίου για τη Θεσσαλονίκη;

Η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τον Άγιο Δημήτριο στις 26 Οκτωβρίου. Για τη Θεσσαλονίκη, είναι η γιορτή του πολιούχου της, με ξεχωριστό θρησκευτικό περιεχόμενο.

Στην εκκλησιαστική παράδοση, ο Δημήτριος παρουσιάζεται να διδάσκει τη χριστιανική πίστη στη Θεσσαλονίκη και να μαρτυρεί επί Μαξιμιανού. Οι διηγήσεις αυτές ανήκουν στην αγιολογική παράδοση και δεν αποτελούν ιστορική τεκμηρίωση της παράδοσης της πόλης το 1912.

Πώς οδηγήθηκαν τα γεγονότα στην απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης;

Η παράδοση της πόλης εντάσσεται στον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο και στην ελληνική προέλαση προς τη Θεσσαλονίκη. Στις 25 Οκτωβρίου 1912, τα πρώτα ελληνικά στρατεύματα είχαν φτάσει στα περίχωρα, ενώ είχαν ήδη αρχίσει οι διαπραγματεύσεις με τον Οθωμανό διοικητή Χασάν Ταξίν πασά.

Η κατεύθυνση προς τη Θεσσαλονίκη δεν ήταν αυτονόητη από την αρχή. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος επέμενε στην κίνηση προς την πόλη, ενώ ο διάδοχος Κωνσταντίνος προτιμούσε αρχικά την κατεύθυνση προς το Μοναστήρι. Παράλληλα, η Θεσσαλονίκη αποτελούσε πεδίο ανταγωνισμού ελληνικών και βουλγαρικών δυνάμεων.

Έπειτα από τις διαπραγματεύσεις με τον Ταξίν πασά, το πρωτόκολλο αφορούσε την παράδοση της πόλης και των οθωμανικών δυνάμεων στον ελληνικό στρατό.

Τι ακριβώς προέβλεπε το πρωτόκολλο;

Το πρωτόκολλο υπογράφηκε στο Διοικητήριο. Την ελληνική πλευρά εκπροσώπησαν οι αξιωματικοί Βίκτωρ Δούσμανης και Ιωάννης Μεταξάς, ενώ υπέγραψε και ο Χασάν Ταξίν πασάς.

Το άρθρο 3 όριζε ότι η πόλη παραδιδόταν στον ελληνικό στρατό μέχρι τη σύναψη ειρήνης. Το κείμενο ρύθμιζε και την τύχη των οθωμανικών στρατευμάτων.

Οι στρατιώτες θα παρέδιδαν τα όπλα τους και θα παρέμεναν σε στρατόπεδα. Οι αξιωματικοί μπορούσαν να κρατήσουν τα ξίφη τους, υπό τον όρο ότι δεν θα πολεμούσαν κατά του ελληνικού στρατού και των συμμάχων του.

Σύμφωνα με την καταγραφή του Ελληνικού Στρατού, παραδόθηκαν 25.000 οπλίτες και περίπου 1.000 αξιωματικοί, καθώς και 70 πυροβόλα, 30 πολυβόλα και 1.200 ίπποι. Το επόμενο πρωί υπογράφηκε συμπληρωματικό πρωτόκολλο, με λεπτομέρειες για την παράδοση του στρατού και την κατάληψη της πόλης.

Γιατί συναντάμε και την 27η Οκτωβρίου στις αφηγήσεις;

Το πρωτόκολλο φέρει ημερομηνία 26 Οκτωβρίου 1912. Για την ακριβή ώρα ολοκλήρωσης της υπογραφής, όμως, οι καταγραφές διαφέρουν: η ιστορική παρουσίαση του Ελληνικού Στρατού αναφέρει τις 23:00 της 26ης Οκτωβρίου, ενώ δημοσίευμα του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, με αναφορά στα απομνημονεύματα του Δούσμανη, τοποθετεί την ολοκλήρωση περίπου στη 01:30 της 27ης, με ημερομηνία εγγράφου την προηγούμενη ημέρα.

Διαφορετικές είναι και οι αναφορές για την είσοδο των στρατευμάτων. Η δημοτική αφήγηση αναφέρει πρώτους Έλληνες στρατιώτες το βράδυ της 26ης Οκτωβρίου. Το Αρχείο της ΕΡΤ καταγράφει την είσοδο δύο ταγμάτων ευζώνων και την ύψωση της ελληνικής σημαίας στο Διοικητήριο στις 27 Οκτωβρίου.

Έτσι, η επέτειος συνδέεται με την ημερομηνία του πρωτοκόλλου, ενώ η είσοδος των δύο ταγμάτων ευζώνων τοποθετείται στις αφηγήσεις την επόμενη ημέρα.

Και η οδός 26ης Οκτωβρίου τι θυμίζει;

Η ημερομηνία δεν έμεινε μόνο στις επετειακές αναφορές. Η δημοτική καταγραφή συνδέει την ονομασία της οδού 26ης Οκτωβρίου με τη μνήμη της απελευθέρωσης και την περίοδο που ακολούθησε.

Στο αρχείο «Δρόμοι και Γειτονιές», ο δρόμος στη δυτική πλευρά της πόλης καταγράφεται ως διαδρομή που οδηγούσε στο Bes Cinar, δηλαδή στα «Πέντε Πλατάνια». Η αναφορά εξηγεί την παλιά διαδρομή και τη σύνδεση του ονόματος με την επέτειο· δεν τεκμηριώνει, από μόνη της, πότε εκδόθηκε η επίσημη απόφαση ονοματοδοσίας.

Στην ίδια ημερομηνία συναντιούνται έτσι η γιορτή του πολιούχου και η μνήμη ενός ιστορικού πρωτοκόλλου — δύο διαφορετικές αφετηρίες, δεμένες με την πόλη.