Μεταφορά πρωτεύουσας από Ναύπλιο στην Αθήνα: Γιατί επιλέχθηκε μια πόλη με ερείπια

Η μεταφορά πρωτεύουσας από Ναύπλιο στην Αθήνα μοιάζει σήμερα αυτονόητη, αν σκεφτούμε τη θέση που κατέχει η πόλη στην Ελλάδα. Όμως, όταν η κυβερνητική έδρα μεταφέρθηκε την 1η Δεκεμβρίου 1834, η Αθήνα έφερε ακόμη τα σημάδια του πολέμου και δεν διέθετε τις απαραίτητες υποδομές.

Η επιλογή της στηρίχθηκε κυρίως στον συμβολισμό της αρχαίας κληρονομιάς και στην προσδοκία ότι η πόλη θα μπορούσε να αναγεννηθεί. Η απόφαση είχε ληφθεί νωρίτερα, το 1833, ενώ η ημερομηνία της μεταφοράς αντιστοιχεί στη 13η Δεκεμβρίου με το Γρηγοριανό ημερολόγιο.

Πότε έγινε η μεταφορά πρωτεύουσας από Ναύπλιο στην Αθήνα;

Το Ναύπλιο είχε επιλεγεί ως πρωτεύουσα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους το 1827. Εκεί έφθασε ο Ιωάννης Καποδίστριας το 1828 και εκεί στεγάστηκαν κυβερνητικές λειτουργίες της περιόδου του.

Στο Ναύπλιο έφθασε και ο Όθωνας το 1833. Επειδή ήταν ανήλικος, τη διακυβέρνηση ασκούσε Αντιβασιλεία. Στις 29 Ιουνίου εκείνου του έτους υπογράφηκε διάταγμα που όριζε την Αθήνα πρωτεύουσα και ενέκρινε, με μικρές τροποποιήσεις, το πρώτο σχέδιο για τη νέα πόλη.

Ο ορισμός της πρωτεύουσας και η μεταφορά της κυβερνητικής έδρας δεν έγιναν, επομένως, την ίδια ημέρα. Νέο διάταγμα, στις 30 Σεπτεμβρίου 1834, όρισε τη μεταφορά από το Ναύπλιο για την 1η Δεκεμβρίου του ίδιου έτους.

Την ημέρα αυτή ο Όθωνας αποβιβάστηκε στον Πειραιά. Η διπλή χρονολόγηση, 1η και 13η Δεκεμβρίου, αφορά το τότε ελληνικό και το Γρηγοριανό ημερολόγιο αντίστοιχα· δεν πρόκειται για δύο διαφορετικά ταξίδια.

Γιατί προτιμήθηκε η Αθήνα;

Η αρχαία Αθήνα και τα μνημεία της έδωσαν στην επιλογή ένα ισχυρό συμβολικό περιεχόμενο. Η νέα πρωτεύουσα σχεδιάστηκε ώστε να συνδέεται με την κλασική πόλη, ενώ η αναγέννησή της αποτελούσε βασικό μέρος της προοπτικής που συνόδευε την απόφαση.

Σημαντικό ρόλο είχε και η επιμονή του Λουδοβίκου Α΄ της Βαυαρίας, πατέρα του Όθωνα και υποστηρικτή της κλασικής αρχαιότητας. Η επιλογή, ωστόσο, δεν ήταν χωρίς αντιρρήσεις ούτε η Αθήνα ήταν η μοναδική υποψήφια έδρα.

Πολιτικοί και στρατιωτικοί είχαν προτείνει, μεταξύ άλλων, το Άργος, τη Σύρο, την Τρίπολη, την Κόρινθο, τα Μέγαρα και τον Πειραιά. Για την Αθήνα υπήρχαν ενστάσεις ότι δεν διέθετε ακόμη κατάλληλα δημόσια κτίρια για τις κυβερνητικές υπηρεσίες.

Τα πρακτικά μειονεκτήματα ήταν αισθητά: η πόλη δεν είχε κοντινό λιμάνι, ο Πειραιάς ήταν σχεδόν ακατοίκητος και η θέση της θεωρούνταν στρατιωτικά ευάλωτη. Η σημασία που αποδόθηκε στην αρχαιότητα βάρυνε περισσότερο από αυτή την εικόνα.

Πώς έμοιαζε τότε η πόλη;

Η Αθήνα είχε υποστεί σοβαρές ζημιές στον πόλεμο, ιδιαίτερα κατά την ενδεκάμηνη πολιορκία από τον Κιουταχή πασά, από τον Ιούνιο του 1826 έως τον Μάιο του 1827. Οι δρόμοι της περιγράφονται ως στενοί και βρόμικοι, ενώ οι καταστροφές ήταν εκτεταμένες.

Μια μαρτυρία του Georg Maurer, την οποία παραθέτει ο ιστορικός Λεωνίδας Καλλιβρετάκης, δίνει την κλίμακα της φθοράς: το 1833 εκτιμούσε ότι από περίπου 3.000 προπολεμικά σπίτια είχαν απομείνει λιγότερα από 300. Πρόκειται για εκτίμηση της εποχής, όχι για απογραφή.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η Αθήνα ήταν ένα ασήμαντο χωριό. Ο Καλλιβρετάκης επισημαίνει ότι πριν από την Επανάσταση ήταν πόλη και σταθερά η μεγαλύτερη της Στερεάς Ελλάδας. Η απογραφή του Οκτωβρίου 1824 είχε καταγράψει 9.040 κατοίκους και 1.605 σπίτια σε 35 ενορίες, πριν από τις μεταγενέστερες καταστροφές.

Για την περίοδο γύρω από την επιλογή της ως πρωτεύουσας, οι εκτιμήσεις διαφέρουν: κυμαίνονται περίπου από 10.000 έως 12.000 κατοίκους. Ο ακριβής αριθμός είναι δύσκολο να προσδιοριστεί.

Μπορούσε η παλιά Αθήνα να γίνει νέα πρωτεύουσα;

Η προετοιμασία είχε αρχίσει πριν από την επίσημη απόφαση. Τον Νοέμβριο του 1831 οι αρχιτέκτονες Σταμάτης Κλεάνθης και Εδουάρδος Σάουμπερτ συνέταξαν τοπογραφικό σχέδιο, καταγράφοντας την πόλη, το τείχος και τα αρχαία, μεσαιωνικά και οθωμανικά κατάλοιπά της. Τον Μάιο του 1832 έλαβαν εντολή να καταρτίσουν νέο σχέδιο πόλης.

Το αρχικό τους σχέδιο προοριζόταν για περίπου 40.000 κατοίκους και περιλάμβανε δρόμους, ανοιχτούς χώρους και εκτεταμένη αρχαιολογική ζώνη γύρω από την Ακρόπολη. Η ανάδειξη των αρχαιοτήτων θα συνυπήρχε έτσι με τον σχεδιασμό της νεότερης πόλης.

Στην πράξη, το σχέδιο συναντούσε τα κτίρια και τις δραστηριότητες της παλιάς Αθήνας. Κατάλογος του Οκτωβρίου 1833 για κτίρια που προορίζονταν για απαλλοτρίωση ενόψει ανασκαφών περιλάμβανε 400 σπίτια, επτά αρτοποιεία και 103 εργαστήρια, σε περιοχή που αντιστοιχούσε περίπου στο μισό της παλιάς πόλης.

Οι αντιδράσεις στις απαλλοτριώσεις και η αδυναμία του κράτους να διαθέσει τα απαιτούμενα χρήματα οδήγησαν στην αναβολή της εφαρμογής και στην αναθεώρηση του σχεδίου. Το σχέδιο του Λέο φον Κλέντσε, που εγκρίθηκε στις 18 Σεπτεμβρίου 1834, περιόρισε μεταξύ άλλων το πλάτος των δρόμων, το μέγεθος των πλατειών και την αρχαιολογική ζώνη.

Και πού εγκαταστάθηκε ο Όθωνας;

Όταν έφθασε στην Αθήνα, ο Όθωνας εγκαταστάθηκε στην κατοικία του Αλέξανδρου Κοντόσταυλου. Το κτίριο είχε επτά ή οκτώ δωμάτια και περιγράφεται ως η καλύτερη διαθέσιμη κατοικία της πόλης εκείνη την περίοδο.

Μέσα σε λίγα χρόνια, η Αθήνα απέκτησε ευρύτερους δρόμους και δημόσια κτίρια, ενώ ο Πειραιάς αναπτύχθηκε ως λιμάνι της πρωτεύουσας. Η μεταφορά της έδρας ήταν η αρχή αυτής της διαδρομής: η πρωτεύουσα επιλέχθηκε πρώτα ως υπόσχεση και χρειάστηκε έπειτα να χτιστεί στην πράξη.