Χώρες του Άξονα στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο: Ποιοι ήταν απέναντί τους και γιατί η λίστα δεν αρκεί

Το ερώτημα ποιες ήταν οι χώρες του Άξονα στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο μοιάζει εύκολο, όταν η απάντηση χωρά σε δύο στήλες ενός σχολικού τετραδίου. Στον πυρήνα του Άξονα ήταν η ναζιστική Γερμανία, η φασιστική Ιταλία και η Ιαπωνία, ενώ στους βασικούς Συμμάχους συγκαταλέγονταν το Ηνωμένο Βασίλειο, οι ΗΠΑ, η Σοβιετική Ένωση και η Κίνα.

Όμως οι δύο στήλες δεν αφηγούνται ολόκληρη την ιστορία. Μια χώρα μπορούσε να βρεθεί υπό κατοχή και να συνεχίσει να εκπροσωπείται από κυβέρνηση εξορίας, να πολεμήσει δίπλα στη Γερμανία χωρίς να έχει ενταχθεί επίσημα στον Άξονα ή να αλλάξει στρατόπεδο στη διάρκεια του πολέμου.

Ποιες ήταν οι χώρες του Άξονα στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο;

Οι τρεις βασικοί εταίροι του Άξονα ήταν η Γερμανία, η Ιταλία και η Ιαπωνία. Στις 27 Σεπτεμβρίου 1940 υπέγραψαν το Τριμερές Σύμφωνο, δίνοντας επίσημη μορφή στη μεταξύ τους συμφωνία.

Στον ευρωπαϊκό Άξονα προσχώρησαν στη συνέχεια η Ουγγαρία, η Ρουμανία και η Σλοβακία, τον Νοέμβριο του 1940, καθώς και η Βουλγαρία, τον Μάρτιο του 1941. Τον Ιούνιο του 1941 προσχώρησε και το Ανεξάρτητο Κράτος της Κροατίας, που δημιουργήθηκε μετά τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας.

Η διάκριση αυτή έχει σημασία: η Κροατία του συγκεκριμένου καθεστώτος δεν ταυτίζεται με τη Γιουγκοσλαβία ως σύνολο. Η τελευταία είχε υπογράψει προσχώρηση στον Άξονα τον Μάρτιο του 1941, αλλά η κυβέρνηση που υπέγραψε ανατράπηκε δύο ημέρες αργότερα. Ακολούθησε εισβολή και η χώρα δεν έγινε τελικά δύναμη του Άξονα.

Ποιοι ήταν οι βασικοί Σύμμαχοι;

Το Ηνωμένο Βασίλειο, οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Σοβιετική Ένωση και η Κίνα αναφέρονται συχνά ως οι «Μεγάλοι Τέσσερις» των Συμμάχων. Ο όρος «Μεγάλοι Τρεις», αντίθετα, χρησιμοποιείται συνήθως για τους ηγέτες των ΗΠΑ, του Ηνωμένου Βασιλείου και της Σοβιετικής Ένωσης.

Η συμμαχική συνεργασία δεν είχε την ίδια αφετηρία με το Τριμερές Σύμφωνο. Δεν υπήρχε μία προπολεμική συνθήκη που να ενώνει εξαρχής όλους τους Συμμάχους: η συνεργασία τους διαμορφώθηκε καθώς εξελισσόταν ο πόλεμος.

Η Κίνα, για παράδειγμα, πολεμούσε την Ιαπωνία ήδη από το 1937. Η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο κήρυξαν τον πόλεμο στη Γερμανία μετά τη γερμανική εισβολή στην Πολωνία το 1939.

Την 1η Ιανουαρίου 1942, 26 κράτη υπέγραψαν τη Διακήρυξη των Ηνωμένων Εθνών, δεσμευόμενα να συμβάλουν στην ήττα του Άξονα και να μη συνάψουν χωριστή ανακωχή ή ειρήνη με τους εχθρούς. Ανάμεσά τους ήταν η Ελλάδα, η Πολωνία, η Γιουγκοσλαβία, ο Καναδάς και η Αυστραλία. Άλλα 21 κράτη προσχώρησαν αργότερα.

Πώς συνέχισε η Ελλάδα τον πόλεμο υπό Κατοχή;

Η Ελλάδα ανήκε στο συμμαχικό στρατόπεδο, παρότι η επικράτειά της βρέθηκε υπό Κατοχή. Ο πόλεμος με την Ιταλία είχε αρχίσει με την ιταλική επίθεση της 28ης Οκτωβρίου 1940.

Μετά τη γερμανική εισβολή και την Κατοχή, η ελληνική κυβέρνηση στην εξορία και οι ελληνικές ένοπλες δυνάμεις συνέχισαν τον αγώνα στο εξωτερικό. Στην κατεχόμενη Ελλάδα αναπτύχθηκε παράλληλα αντιστασιακό κίνημα.

Έτσι, η κατοχή μιας χώρας δεν σήμαινε αυτομάτως ότι έπαυε κάθε πολιτική ή στρατιωτική συμμετοχή της στον πόλεμο. Στη Διακήρυξη του 1942 συμμετείχαν και κατεχόμενα κράτη, των οποίων η εκπροσώπηση μπορούσε να γίνεται από κυβερνήσεις που είχαν διαφύγει στο εξωτερικό.

Και τι συνέβη με τη Γαλλία και τη Φινλανδία;

Η Γαλλία δείχνει πόσο σύνθετη μπορούσε να γίνει η εκπροσώπηση μιας χώρας. Μετά την ήττα της, υπέγραψε ανακωχή με τη Γερμανία στις 22 Ιουνίου 1940. Τον επόμενο μήνα, το γαλλικό κοινοβούλιο στο Βισύ έδωσε έκτακτες εξουσίες στον Φιλίπ Πεταίν.

Στη συνέχεια υπήρχαν διαφορετικές γαλλικές αρχές και δυνάμεις. Η Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης ιδρύθηκε στο Αλγέρι το 1943, ενώ η Γαλλία περιλαμβάνεται στις μεταγενέστερες προσχωρήσεις στη Διακήρυξη των Ηνωμένων Εθνών.

Η περίπτωση της Φινλανδίας αφορά διαφορετική διάκριση: πολέμησε εναντίον της Σοβιετικής Ένωσης ως συνεμπόλεμη της Γερμανίας από τον Ιούνιο του 1941, χωρίς όμως να υπογράψει το Τριμερές Σύμφωνο ή να συνάψει επίσημη συμμαχία με τη ναζιστική Γερμανία. Η κοινή πολεμική δράση δεν ήταν το ίδιο πράγμα με την επίσημη ένταξη στον Άξονα.

Μπορούσε μια χώρα να αλλάξει στρατόπεδο;

Η Ιταλία ήταν ο πρώτος εταίρος που αποχώρησε από τον Άξονα, παραδιδόμενη στους Συμμάχους στις 8 Σεπτεμβρίου 1943. Στη βόρεια Ιταλία, ωστόσο, οι γερμανικές δυνάμεις εγκατέστησαν καθεστώς υπό τον Μουσολίνι, την Ιταλική Κοινωνική Δημοκρατία.

Η Ρουμανία άλλαξε στρατόπεδο στις 23 Αυγούστου 1944, μετά την ανατροπή του Ίον Αντονέσκου, και οι δυνάμεις της πολέμησαν στη συνέχεια μαζί με τις σοβιετικές. Η Βουλγαρία, που είχε προσχωρήσει στον Άξονα το 1941, κήρυξε πόλεμο στη ναζιστική Γερμανία τον Οκτώβριο του 1944, μετά την πολιτική ανατροπή του Σεπτεμβρίου.

Σημασία έχει τόσο η ημερομηνία όσο και το κριτήριο. Άλλο είναι η υπογραφή ενός συμφώνου, άλλο η συμμετοχή σε μάχες και άλλο η εκπροσώπηση από κυβέρνηση εξορίας. Οι δύο συνασπισμοί είναι η αναγκαία αφετηρία για να καταλάβουμε τον πόλεμο. Οι διαφορετικές διαδρομές των χωρών δείχνουν γιατί η συμμετοχή τους χρειάζεται να εξετάζεται με βάση τις συνθήκες και τον χρόνο.