Πύργος των Ανέμων: Πώς έδειχνε την ώρα και τι σημαίνουν οι οκτώ μορφές του

Ο Πύργος των Ανέμων τραβά το βλέμμα σε μια βόλτα στη Ρωμαϊκή Αγορά της Αθήνας, όμως οι φτερωτές μορφές του δεν είναι απλώς διακόσμηση. Το μνημείο συνδύαζε ηλιακά ρολόγια, έναν υδραυλικό μηχανισμό μέτρησης του χρόνου και έναν ανεμοδείκτη στην κορυφή.

Οι οκτώ ανάγλυφες μορφές προσωποποιούν ανέμους από ισάριθμες κατευθύνσεις. Τα ρούχα, οι στάσεις και τα αντικείμενά τους δίνουν εικόνα στις διαφορετικές ιδιότητες που αποδίδονταν σε κάθε άνεμο: από το κρύο και τη βροχή έως το χαλάζι και την ανθοφορία.

Πύργος των Ανέμων: Πόσο παλιό είναι το μαρμάρινο ωρολόγιο;

Γνωστό και ως Ωρολόγιο του Ανδρονίκου Κυρρήστου, το οκταγωνικό μνημείο είναι κατασκευασμένο εξ ολοκλήρου από πεντελικό μάρμαρο. Ο σχεδιασμός του αποδίδεται στον αστρονόμο Ανδρόνικο από τις Κυρρήστεις.

Η ηλικία του δεν προσδιορίζεται με ένα ασφαλές, ακριβές έτος. Το Υπουργείο Πολιτισμού το χρονολογεί από το δεύτερο μισό του 2ου αιώνα π.Χ. έως τα μέσα του 1ου αιώνα π.Χ.

Το ενδιαφέρον, πάντως, δεν περιορίζεται στην αρχιτεκτονική του. Στις εξωτερικές πλευρές, στο εσωτερικό και στην κορυφή του είχαν προβλεφθεί διαφορετικοί τρόποι για να γίνεται ορατό κάτι που δεν μπορούμε να κρατήσουμε: ο χρόνος και ο άνεμος.

Πώς διαβαζόταν η ώρα πάνω στο μάρμαρο;

Οι οκτώ πλευρές του πύργου έφεραν ηλιακά ρολόγια διαφορετικού προσανατολισμού. Η σκιά ενός γνώμονα έπεφτε πάνω σε χαράξεις που αντιστοιχούσαν σε γραμμές ωρών και ημερών του έτους.

Δεν επρόκειτο, επομένως, για το ίδιο καντράν επαναλαμβανόμενο γύρω από το κτίριο. Ο διαφορετικός προσανατολισμός κάθε πλευράς συνδεόταν με τη θέση του ήλιου και με τον τρόπο που σχηματιζόταν η σκιά.

Εδώ βρίσκεται και η εξήγηση για μια φαινομενική αντίφαση στις περιγραφές του μνημείου: άλλες αναφέρουν οκτώ ηλιακά ρολόγια και άλλες εννέα. Τα οκτώ βρίσκονταν στις πλευρές του οκταγώνου, ενώ στο νότιο κυλινδρικό προσάρτημα διακρίνονται ίχνη και χαράξεις ενός ακόμη.

Οι αρχικοί γνώμονες και οι επιφάνειες των ρολογιών δεν σώζονται. Παραμένουν, ωστόσο, οι οπές στερέωσης των γνωμόνων και στοιχεία των χαράξεων που επιτρέπουν τη μελέτη τους. Αυτό που παρατηρούμε σήμερα είναι τα κατάλοιπα της διάταξης, όχι ένα ακέραιο ρολόι έτοιμο να διαβαστεί.

Και όταν δεν μπορούσε να βοηθήσει ο ήλιος;

Η μέτρηση του χρόνου δεν στηριζόταν μόνο στη σκιά. Στο εσωτερικό υπήρχε υδραυλικός μηχανισμός, ο οποίος εξηγείται ως τρόπος μέτρησης όταν δεν μπορούσε να χρησιμοποιηθεί το ηλιακό ρολόι.

Στο δάπεδο έχουν εντοπιστεί αυλακώσεις, κανάλια και οπές που συνδέονται με αυτή τη λειτουργία. Η παροχή νερού συνδέεται με πηγή στη βόρεια πλαγιά της Ακρόπολης, ενώ στο νότιο κυλινδρικό προσάρτημα περιγράφεται δεξαμενή.

Τα ίχνη αυτά δεν αρκούν για να ανασυνθέσουμε με βεβαιότητα την ακριβή διάταξη και λειτουργία του μηχανισμού. Έχει επίσης διατυπωθεί η πιθανότητα να παρακολουθούσε την κίνηση ουράνιων σωμάτων, αλλά η ερμηνεία του ως πλανηταρίου παραμένει υπόθεση, όχι επιβεβαιωμένη λειτουργία.

Τι έδειχνε ο Τρίτωνας στην κορυφή;

Ο Βιτρούβιος περιγράφει έναν χάλκινο Τρίτωνα στην κορυφή του πύργου, ο οποίος περιστρεφόταν με τον άνεμο. Κρατούσε ράβδο που έδειχνε προς τη μεριά από όπου φυσούσε.

Ήταν, δηλαδή, ανεμοδείκτης. Η κίνησή του συνέδεε την πραγματική κατεύθυνση του ανέμου με τις ανάγλυφες προσωποποιήσεις στις πλευρές του κτιρίου.

Αυτό διαφέρει από την πρόγνωση του καιρού με τη σημερινή έννοια. Ο πύργος έδειχνε από πού ερχόταν ο άνεμος· δεν τεκμηριώνεται ότι προέβλεπε τον καιρό. Ο χαρακτηρισμός «μετεωρολογικός σταθμός» μπορεί να λειτουργήσει ως σύγχρονη αναλογία, όχι ως ακριβής περιγραφή όλων των δυνατοτήτων του.

Ποιοι είναι οι οκτώ φτερωτοί άνεμοι;

Κάθε ανάγλυφη μορφή αντιστοιχεί σε μία κατεύθυνση, σχηματίζοντας ένα μαρμάρινο ανεμολόγιο. Οι επιγραφές κοντά στις στενές θυρίδες κάτω από τη στέγη ονόμαζαν τους ανέμους, ενώ οι ίδιες οι θυρίδες φώτιζαν το εσωτερικό.

Στον βορρά βρίσκεται ο Βορέας: γενειοφόρος, βαριά ντυμένος, φυσά σε κοχύλι. Απέναντί του, στον νότο, ο Νότος εμφανίζεται νέος, χωρίς γένια, κρατώντας αγγείο νερού. Η αντίθεση παραπέμπει στο κρύο του βόρειου ανέμου και στη βροχή που συνδέεται με τον νότιο.

Στα βορειοανατολικά, ο Καικίας αδειάζει χαλάζι από την ασπίδα του. Στα ανατολικά, ο Απηλιώτης κρατά ύφασμα με καρπούς και σιτηρά. Τη νοτιοανατολική κατεύθυνση εκπροσωπεί ο Εύρος.

Στα νοτιοδυτικά, ο Λιψ κρατά διακοσμητικό τμήμα από την πρύμνη πλοίου, μοτίβο που συνδέεται με τη ναυσιπλοΐα. Στα δυτικά, ο Ζέφυρος αποδίδεται με άνθη.

Τον κύκλο ολοκληρώνει στα βορειοδυτικά ο Σκίρων, με ένα αγγείο. Ο συμβολισμός του αντικειμένου ερμηνεύεται διαφορετικά, γι’ αυτό η περιγραφή του είναι ασφαλέστερη από μια κατηγορηματική εξήγηση.

Έτσι, κοιτάζοντας τον πύργο, δεν βλέπουμε μόνο οκτώ μορφές πάνω στο μάρμαρο. Βλέπουμε μια προσπάθεια να αποκτήσουν ο χρόνος σκιά και ο άνεμος πρόσωπο.