Στοά Αττάλου: Ποιος την ξανάχτισε και πώς έγινε μουσείο

Η Στοά Αττάλου ξεχωρίζει ανάμεσα στα ερείπια της Αρχαίας Αγοράς με τις κιονοστοιχίες και τους δύο ορόφους της. Όμως το κτίριο που βλέπουμε σήμερα δεν έχει φτάσει ακέραιο από την αρχαιότητα: ανακατασκευάστηκε από την Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα, την περίοδο 1953–1956.

Κύριος χρηματοδότης ήταν ο Τζον Ντ. Ροκφέλερ Τζούνιορ, ενώ οι εργασίες έγιναν υπό ελληνική κρατική εποπτεία. Ο σκοπός ήταν να αποκτήσει η Αγορά ένα μουσείο και χώρους για τη φύλαξη και τη μελέτη των ευρημάτων της.

Τι ήταν αρχικά η Στοά Αττάλου;

Πίσω από τη σύγχρονη ανακατασκευή βρίσκεται μια αρχαία δωρεά. Η Στοά αποδίδεται στον Άτταλο Β΄, βασιλιά της Περγάμου, και χρονολογείται στα χρόνια της βασιλείας του, από το 159 έως το 138 π.Χ.

Ο βασιλιάς την πρόσφερε στους Αθηναίους. Η δωρεά συνδέεται με τη φοίτησή του στην Αθήνα, κοντά σε φιλοσόφους και δασκάλους ρητορικής και λογικής.

Το διώροφο δημόσιο κτίριο δεν είχε κατασκευαστεί ως μουσείο. Με τις κιονοστοιχίες και τα καταστήματά του, ήταν εμπορικός χώρος, αλλά και σκεπαστός περίπατος και τόπος συνάντησης. Η σημερινή χρήση της διαφέρει, επομένως, από την αρχική της λειτουργία.

Η Στοά καταστράφηκε κατά την επιδρομή των Ερούλων το 267 μ.Χ. Αργότερα, κατάλοιπά της εντάχθηκαν στην ύστερορωμαϊκή οχύρωση της Αθήνας.

Γιατί επιλέχθηκε για το μουσείο;

Η ιδέα του μουσείου δεν ξεκίνησε από τη Στοά. Αρχικά είχε προταθεί ένα άλλο σημείο, όμως οι ανασκαφές εκεί αποκάλυψαν σημαντικά αρχαιολογικά κατάλοιπα. Τότε ο διευθυντής των ανασκαφών, Χόμερ Τόμσον, πρότεινε να αποκατασταθεί ένα αρχαίο κτίριο για να στεγάσει το μουσείο.

Η Στοά είχε δύο πλεονεκτήματα. Η μορφή της προσφερόταν για εκθεσιακές αίθουσες και χώρους εργασίας, ενώ είχαν διασωθεί αρκετά αρχικά τμήματα ώστε να στηρίξουν την ανασύνθεσή της. Το βόρειο άκρο της, μάλιστα, σωζόταν έως το ύψος της αρχικής στέγης.

Οι πρώτες ανασκαφές στην περιοχή έγιναν από την Ελληνική Αρχαιολογική Εταιρεία τον 19ο αιώνα και η Αμερικανική Σχολή συνέχισε τις ανασκαφές στην Αγορά από το 1931.

Ποιος πλήρωσε και ποιος ανέλαβε το έργο;

Η ανακατασκευή ήταν συλλογικό έργο, με διαφορετικούς ρόλους για τον φορέα, τους χρηματοδότες και τους μελετητές. Η Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα την ανέλαβε, αφού είχε συμφωνήσει με τις ελληνικές αρχές το 1949. Οι οικοδομικές εργασίες άρχισαν το καλοκαίρι του 1953.

Ο Τζον Ντ. Ροκφέλερ Τζούνιορ ήταν ο κύριος χρηματοδότης, όχι όμως ο μοναδικός δωρητής. Η Σχολή οργάνωσε ευρύτερη εκστρατεία συγκέντρωσης χρημάτων, στην οποία συμμετείχαν και άλλοι. Η αναδρομή της αναφέρει αρχική δωρεά του Ροκφέλερ ύψους 150.000 δολαρίων και την κάλυψη του κενού προς τον στόχο των δύο εκατομμυρίων δολαρίων.

Το αρχιτεκτονικό γραφείο των W. Stuart Thompson και Phelps Barnum ανέλαβε το έργο. Ο αρχιτέκτονας των ανασκαφών, Γιάννης Τραυλός, φρόντισε ώστε η ανακατασκευή να ακολουθεί την αρχαία μορφή. Ο μηχανικός Γεώργιος Μπίρης είχε εκπονήσει την αρχική τεχνική αποτύπωση και συμμετείχε ως σύμβουλος, ενώ την κατασκευή επέβλεψε ο Manuel Tavarez.

Οι εργασίες έγιναν με την εποπτεία του Τμήματος Αναστηλώσεων του ελληνικού Υπουργείου Παιδείας και της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας.

Τι είναι αρχαίο και τι σύγχρονο στη σημερινή Στοά;

Η αναστήλωση δεν περιορίστηκε στη συντήρηση όσων είχαν απομείνει. Διατηρήθηκαν αρχαίοι τοίχοι σε ορισμένα σημεία και ενσωματώθηκαν αρχαία τμήματα όπου αυτό ήταν ασφαλές και τεχνικά εφικτό. Μεγάλο μέρος της νέας κατασκευής έγινε με σύγχρονα οικοδομικά υλικά.

Πολλά πεσμένα μαρμάρινα μέλη ήταν τόσο φθαρμένα από την πυρκαγιά και την πτώση τους, ώστε δεν κρίθηκαν ασφαλή για επαναχρησιμοποίηση. Υπήρχε επίσης πρόβλημα στα θεμέλια: η υγρασία είχε υποβαθμίσει το υποκείμενο πέτρωμα. Το σαθρό τμήμα κάτω από τους εξωτερικούς τοίχους αντικαταστάθηκε με σκυρόδεμα και το κτίριο περιβλήθηκε με βαθιά αποστράγγιση.

Η μουσειακή χρήση έφερε και αλλαγές στη διαρρύθμιση. Δέκα αρχικά καταστήματα ενώθηκαν σε μία κύρια εκθεσιακή αίθουσα. Στο τμήμα αυτό δεν ανακατασκευάστηκαν οι χαμένοι εσωτερικοί τοίχοι, ενώ διευρύνθηκαν παράθυρα και υαλώθηκαν ανοίγματα.

Πότε άρχισε να λειτουργεί το μουσείο;

Στις 3 Σεπτεμβρίου 1956 η Στοά αφιερώθηκε εκ νέου ως μουσείο της Αγοράς. Το κτίριο ήταν τότε σχεδόν ολοκληρωμένο, αλλά η μεταφορά και η οργάνωση των αρχαιοτήτων, των αποθηκών, των εργαστηρίων και των γραφείων συνεχίστηκαν τους επόμενους μήνες.

Το Μουσείο της Αρχαίας Αγοράς στεγάζεται στη Στοά από το 1957. Στις 3 Ιουνίου εκείνης της χρονιάς, η Στοά, οι ανοιχτοί στο κοινό χώροι του μουσείου, ο αρχαιολογικός χώρος και το πάρκο παραδόθηκαν επίσημα στο ελληνικό κράτος. Η Σχολή διατήρησε τότε τον έλεγχο των αποθηκών, των εργαστηρίων και των μελετητικών συλλογών.

Τα εκθέματα προέρχονται από τις ανασκαφές της Αμερικανικής Σχολής και εκτείνονται από τη Νεολιθική έως τη μεταβυζαντινή περίοδο. Ανάμεσά τους βρίσκονται αντικείμενα που σχετίζονται με τους θεσμούς της αθηναϊκής δημοκρατίας.

Η ανακατασκευή δεν έγινε δεκτή χωρίς αντιρρήσεις: ορισμένοι Έλληνες αρχιτέκτονες και αρχαιολόγοι της εποχής θεωρούσαν ότι το μεγάλο λευκό κτίριο κυριαρχούσε στα γύρω ερείπια. Η σημερινή Στοά συνδυάζει αρχαία κατάλοιπα με σύγχρονα υλικά και μετατροπές που εξυπηρετούν τη μουσειακή χρήση.