Συμβολισμός της ελληνικής σημαίας: γιατί έχει εννέα λωρίδες;

Ο συμβολισμός της ελληνικής σημαίας και οι εννέα λωρίδες της οδηγούν συχνά στο σύνθημα «Ελευθερία ή Θάνατος». Η ριγωτή μορφή καθορίστηκε για τις ναυτικές σημαίες το 1822, όμως οι διαθέσιμες ιστορικές πηγές δεν τεκμηριώνουν ότι οι λωρίδες επιλέχθηκαν για να αντιστοιχούν στις συλλαβές του συνθήματος.

Η διάκριση έχει σημασία: άλλο η επίσημη περιγραφή της σημαίας και άλλο η ερμηνεία που συνδέθηκε με αυτήν. Και οι δύο πλευρές εμφανίζονται στις πηγές, αλλά δεν έχουν το ίδιο ιστορικό βάρος.

Συμβολισμός της ελληνικής σημαίας: εννέα λωρίδες, εννέα συλλαβές;

Η εξήγηση είναι εύκολη να απομνημονευθεί. Το «Ελευθερία ή Θάνατος» μετριέται σε εννέα συλλαβές: πέντε στη λέξη «Ελευθερία», μία στο «ή» και τρεις στο «Θάνατος».

Για να αποδειχθεί ότι αυτός ήταν ο αρχικός λόγος για τις εννέα λωρίδες, θα χρειαζόταν τεκμήριο που να το αναφέρει ρητά. Στις πηγές που εξετάστηκαν δεν εντοπίζεται τέτοια αιτιολόγηση για την απόφαση του 1822.

Τι ακριβώς αποφασίστηκε το 1822?

Η χρονολόγηση χρειάζεται μια μικρή διευκρίνιση. Τον Ιανουάριο του 1822, η Α΄ Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου καθιέρωσε τον τύπο και τα χρώματα της σημαίας, κυανό και λευκό, όπως αναφέρει η ιστορική αναδρομή της Προεδρίας της Δημοκρατίας.

Στις 15 Μαρτίου 1822, το Εκτελεστικό Σώμα όρισε με το Διάταγμα 540 τρεις τύπους σημαιών: έναν για την ξηρά και δύο για τη θάλασσα, για το πολεμικό και το εμπορικό ναυτικό.

Οι δύο ημερομηνίες αφορούν διαφορετικά στάδια. Η πρώτη συνδέεται με την καθιέρωση του τύπου και των εθνικών χρωμάτων, ενώ η δεύτερη με τον καθορισμό των συγκεκριμένων σημαιών. Οι εννέα λωρίδες περιλαμβάνονταν στη ναυτική μορφή.

Η σημερινή ριγωτή σημαία ήταν αρχικά ναυτική;

Η σημαία της ξηράς που περιγράφεται για το 1822 δεν είχε τη σημερινή ριγωτή μορφή. Ήταν τετράγωνη και κυανή, με λευκό σταυρό που κάλυπτε όλη την επιφάνειά της.

Οι οριζόντιες λωρίδες χρησιμοποιήθηκαν στις σημαίες της θάλασσας. Η σημαία του εμπορικού ναυτικού διέφερε από εκείνη του πολεμικού στη θέση του σταυρού, όπου τα χρώματα ήταν αντιστραμμένα.

Το 1828 οι σημαίες των εμπορικών πλοίων εξομοιώθηκαν με εκείνες των πολεμικών. Η αλλαγή συνδέθηκε με την αναγνώριση ότι τα εμπορικά πλοία είχαν συμμετάσχει στον Αγώνα ως πολεμικά. Έτσι, η μορφή που γνωρίζουμε σήμερα προέρχεται από μια περίοδο κατά την οποία υπήρχαν διαφορετικοί τύποι ανάλογα με τη χρήση.

Μα δεν δίνει επίσημη εξήγηση το κράτος;

Η ιστορική σελίδα του Υπουργείου Εξωτερικών για τα κρατικά σύμβολα αναφέρει ότι οι εννέα λωρίδες αντιστοιχούν στις εννέα συλλαβές του «Ελευθερία ή Θάνατος».

Η Προεδρία, αντίθετα, καταγράφει την εξέλιξη της σημαίας και τις αποφάσεις του 1822 χωρίς να αποδίδει αυτή τη σημασία στις λωρίδες. Αντίστοιχα, ο Νόμος 851/1978 περιγράφει τη σημερινή μορφή, όχι το ιστορικό σκεπτικό της επιλογής.

Ο νόμος ορίζει εννέα οριζόντιες ταινίες ίσου πλάτους, πέντε κυανές και τέσσερις λευκές, με κυανή την πρώτη και την τελευταία. Προβλέπει επίσης κυανό τετράγωνο επάνω αριστερά με λευκό σταυρό. Στο σχετικό άρθρο δεν αποδίδει συμβολική σημασία στον αριθμό των λωρίδων.

Και τα χρώματα τι συμβολίζουν;

Ο ουρανός και η θάλασσα, αλλά και η καθαρότητα του Αγώνα, είναι ανάμεσα στις ερμηνείες που έχουν αποδοθεί στο κυανό και το λευκό. Οι ιστορικές αναφορές καταγράφουν διαφορετικές εκδοχές, όχι μία ενιαία εξήγηση που να τεκμηριώνει την αρχική επιλογή.

Για τις εννέα λωρίδες έχουν αναφερθεί και άλλες ερμηνείες, όπως η σύνδεση με τις εννέα Μούσες ή με τους κυματισμούς της θάλασσας. Η ύπαρξη αυτών των αναγνώσεων δείχνει ότι ο συμβολισμός δεν είναι ενιαίος.

Το ασφαλές ιστορικό σημείο είναι συγκεκριμένο: οι εννέα λωρίδες καταγράφονται στη ναυτική σημαία που καθορίστηκε το 1822. Η σύνδεσή τους με το σύνθημα παραμένει γνωστή ερμηνεία, χωρίς τεκμηριωμένη απόδειξη της αρχικής πρόθεσης.