Γιατί ο Άγιος Βασίλης φέρνει δώρα στην Ελλάδα την Πρωτοχρονιά;

Όταν στρώνουμε το πρωτοχρονιάτικο τραπέζι, ο Άγιος Βασίλης έχει ήδη θέση στη γιορτινή εικόνα μας. Στην ελληνική παράδοση τα δώρα συνδέθηκαν κυρίως με την Πρωτοχρονιά, επειδή την 1η Ιανουαρίου τιμάται ο Μέγας Βασίλειος, που έμεινε στη λαϊκή μνήμη ως γενναιόδωρος προστάτης.

Όμως ο ιστορικός άγιος δεν είναι το ίδιο πρόσωπο με τον Άγιο Νικόλαο, από τον οποίο προήλθαν παραδόσεις που συνδέθηκαν με τον δυτικό Santa Claus. Και τα δώρα σε άλλες χώρες δεν έρχονται όλα την ίδια ημέρα.

Γιατί ο Άγιος Βασίλης συνδέθηκε με την Πρωτοχρονιά;

Ο Μέγας Βασίλειος ήταν επίσκοπος Καισαρείας στην Καππαδοκία. Γεννήθηκε το 329 και πέθανε την 1η Ιανουαρίου 379, ημερομηνία κατά την οποία τιμάται η μνήμη του στην ορθόδοξη παράδοση.

Η σύμπτωση της γιορτής του με την πρώτη ημέρα του χρόνου τον έφερε στο κέντρο των ελληνικών πρωτοχρονιάτικων εθίμων. Η λαϊκή εικόνα της γενναιοδωρίας του βοήθησε να συνδεθεί το όνομά του με την προσφορά και τα δώρα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι γνωρίζουμε μια συγκεκριμένη στιγμή κατά την οποία ο ιστορικός Βασίλειος έγινε ο Αϊ-Βασίλης που περιμένουν τα παιδιά. Η σχέση διαμορφώθηκε μέσα στην παράδοση και η εξέλιξή της δεν έχει μία ενιαία, βέβαιη εξήγηση.

Στη νεότερη ελληνική γιορτή, η μορφή του αγίου μπορούσε να συνυπάρχει ή και να αναμειγνύεται με τη σύγχρονη εικόνα του Santa Claus.

Τι μας λέει η βασιλόπιτα;

Ο δεσμός της ημέρας με τον Άγιο Βασίλειο φαίνεται και στο τραπέζι. Η βασιλόπιτα κόβεται την Πρωτοχρονιά και μέσα της κρύβεται το φλουρί, το νόμισμα που θεωρείται σημάδι καλής τύχης για όποιον το βρει.

Μια λαϊκή διήγηση θέλει τον Βασίλειο να κρύβει τιμαλφή σε ψωμιά ή πίτες, ώστε να επιστραφούν στους κατοίκους. Είναι μια παράδοση που συνδέει συμβολικά τον άγιο με την προσφορά, όχι ένα τεκμηριωμένο επεισόδιο της βιογραφίας του.

Η κοπή έχει τις δικές της παραλλαγές. Σε μια εκδοχή, μετά τις πρωτοχρονιάτικες ευχές αφιερώνονται κομμάτια στο σπίτι, στον Χριστό και στην Παναγία και ακολουθούν τα μέλη της οικογένειας κατά ηλικία. Η σειρά μπορεί να διαφέρει από τόπο σε τόπο ή από σπίτι σε σπίτι.

Ούτε η ίδια η πίτα είναι παντού ίδια: μπορεί να θυμίζει γλυκό τσουρέκι, να είναι αρωματικό ψωμί με γλυκάνισο ή, σε ορισμένες περιοχές, ακόμη και αλμυρή πίτα. Το κοινό νήμα είναι η πρώτη ημέρα του χρόνου και το κομμάτι που περιμένουμε να μας φέρει τύχη.

Έφερνε πάντα ο Αϊ-Βασίλης τα δώρα;

Η λαογράφος Κλέα Γκουγκούλη επισημαίνει ότι παλαιότερα τα παιχνίδια προσφέρονταν συχνότερα την Πρωτοχρονιά παρά τα Χριστούγεννα, αλλά αποδίδονταν στους γονείς και στους συγγενείς. Δεν είναι γνωστό με ακρίβεια πότε συνδέθηκε η πρωτοχρονιάτικη ανταλλαγή δώρων με τον Αϊ-Βασίλη.

Η εικόνα του Αϊ-Βασίλη ως δωρητή υπήρχε ήδη το 1909, όταν εμφανιζόταν σε πρωτοχρονιάτικη διακόσμηση βιτρινών αθηναϊκών πολυκαταστημάτων. Η μαρτυρία δείχνει ότι η εικόνα ήταν παρούσα τότε· δεν αποδεικνύει ότι το έθιμο γεννήθηκε εκείνη τη χρονιά.

Η μελέτη χρησιμοποιεί το 1950 ως ενδεικτικό σημείο για τη διάδοση της εικόνας του δωρητή και έξω από τα αστικά στρώματα, όχι ως απόλυτη ημερομηνία. Η ακριβής χρονολογία παραμένει αβέβαιη.

Η αλλαγή αποτυπώνεται και στις πωλήσεις παιχνιδιών. Μαρτυρίες εμπόρων τοποθετούν την κορύφωσή τους πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στην εβδομάδα της Πρωτοχρονιάς, ενώ μεταπολεμικά η συγκέντρωση φαίνεται να μεταφέρεται στην εβδομάδα των Χριστουγέννων.

Και ο Santa Claus ποιος ήταν;

Πίσω από τον δυτικό Santa Claus βρίσκεται μια διαφορετική ιστορική μορφή: ο Άγιος Νικόλαος, επίσκοπος στα Μύρα της Λυκίας. Οι ιστορίες για τη γενναιοδωρία του συνδέθηκαν με την παράδοση του δωρητή, ενώ η ονομασία Santa Claus προέρχεται από το ολλανδικό Sinterklaas.

Ο Νικόλαος και ο Βασίλειος ήταν διαφορετικοί άγιοι.

Ούτε η σχέση του Αγίου Νικολάου με τα Χριστούγεννα ήταν εξαρχής δεδομένη: η στενή σύνδεση διαμορφώθηκε τον 19ο αιώνα. Έτσι, ακόμη και η γνώριμη διεθνής μορφή έχει πίσω της μια ιστορία που εξελίχθηκε στον χρόνο.

Πότε έρχονται τα δώρα σε άλλες χώρες;

Τα Χριστούγεννα είναι ημέρα δώρων σε αρκετές χώρες, αλλά δεν υπάρχει μία κοινή πρακτική για όλες. Στην Ολλανδία, ο Sinterklaas φέρνει τα μεγαλύτερα δώρα κυρίως το βράδυ της 5ης Δεκεμβρίου, πριν από τη γιορτή του Αγίου Νικολάου στις 6 Δεκεμβρίου.

Στο Αμβούργο και ευρύτερα στη Γερμανία, παιδιά αφήνουν παπούτσια κοντά στην πόρτα ή στο τζάκι το βράδυ της 5ης Δεκεμβρίου και βρίσκουν μικρά δώρα και γλυκίσματα το επόμενο πρωί.

Στην Ισπανία, στο Πουέρτο Ρίκο, στο Μεξικό και σε πολλές χώρες της Λατινικής Αμερικής, τα δώρα συνδέονται επίσης με τους Τρεις Μάγους και τα Θεοφάνια, στις 6 Ιανουαρίου. Από την ολλανδική 5η Δεκεμβρίου έως τα Θεοφάνια μεσολαβεί περισσότερο από ένας μήνας.

Και στην Ελλάδα, πάντως, οι συνήθειες δεν είναι απολύτως ομοιόμορφες: αρκετά νοικοκυριά ανταλλάσσουν πλέον δώρα και τα Χριστούγεννα, παράλληλα με την πρωτοχρονιάτικη παράδοση. Έτσι, η ελληνική Πρωτοχρονιά συνυπάρχει με την ολλανδική 5η Δεκεμβρίου και τα Θεοφάνια της 6ης Ιανουαρίου σε άλλες παραδόσεις.