20 Νοεμβρίου και δικαιώματα του παιδιού: τι άλλαξε σε 30 χρόνια

Η 20 Νοεμβρίου και τα δικαιώματα του παιδιού συναντιούνται σε δύο αποφάσεις του ΟΗΕ, με απόσταση ακριβώς 30 ετών. Στις 20 Νοεμβρίου 1959 υιοθετήθηκε η Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Παιδιού και την ίδια ημέρα του 1989 η Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού.

Η Παγκόσμια Ημέρα Παιδιού συνδέει σήμερα αυτή την ιστορική διαδρομή με μια διαρκή ανάγκη: τα δικαιώματα να έχουν θέση στην καθημερινή ζωή κάθε παιδιού. Η ημερομηνία δεν επιλέχθηκε τυχαία, αλλά παραπέμπει σε δύο διαφορετικά στάδια αναγνώρισης και προστασίας.

Γιατί η 20ή Νοεμβρίου έγινε σημείο αναφοράς;

Η ιδέα μιας παγκόσμιας ημέρας για τα παιδιά είναι παλαιότερη και από τα δύο κείμενα. Το 1954 η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ συνέστησε στα κράτη να θεσπίσουν μια ημέρα αφιερωμένη στη φιλία και την κατανόηση μεταξύ των παιδιών, αλλά και σε δράσεις για την ευημερία τους.

Τότε, η επιλογή της ημερομηνίας είχε αφεθεί στις κυβερνήσεις. Η 20ή Νοεμβρίου απέκτησε αργότερα τη συμβολική της σημασία, επειδή την ημέρα αυτή υιοθετήθηκαν πρώτα η Διακήρυξη και στη συνέχεια η Σύμβαση.

Η επέτειος δεν αφορά επομένως μόνο ένα ιστορικό γεγονός. Φέρνει κοντά δύο διαφορετικά στάδια στην αναγνώριση των δικαιωμάτων του παιδιού: τη διατύπωση αρχών και τη θέσπιση ενός διεθνώς δεσμευτικού κειμένου.

Τι έλεγε η Διακήρυξη του 1959;

Η Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Παιδιού υιοθετήθηκε στις 20 Νοεμβρίου 1959, χωρίς ψηφοφορία. Περιλαμβάνει δέκα αρχές, με κεντρική θέση την ειδική προστασία του παιδιού και την προτεραιότητα του βέλτιστου συμφέροντός του στη θέσπιση μέτρων που το αφορούν.

Ανάμεσα στις αρχές της βρίσκεται το δικαίωμα στο όνομα και στην ιθαγένεια από τη γέννησή του. Αναφέρονται ακόμη η κοινωνική ασφάλιση, η επαρκής διατροφή, η στέγαση, η αναψυχή και οι ιατρικές υπηρεσίες.

Η Διακήρυξη μιλά επίσης για εκπαίδευση, δωρεάν και υποχρεωτική τουλάχιστον στις στοιχειώδεις βαθμίδες, αλλά και για παιχνίδι. Παράλληλα, ζητά προστασία από την παραμέληση, τη σκληρότητα και την εκμετάλλευση, καθώς και από εργασία που μπορεί να βλάψει την υγεία ή την εκπαίδευση του παιδιού.

Τι άλλαξε με τη Σύμβαση του 1989;

Τριάντα χρόνια μετά τη Διακήρυξη, η Γενική Συνέλευση υιοθέτησε τη Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού. Η προετοιμασία της συνδέθηκε με πρόταση της Πολωνίας το 1978 για ένα διεθνώς δεσμευτικό κείμενο, βασισμένο στις αρχές της Διακήρυξης.

Η διαφορά έχει σημασία: η Σύμβαση κατοχυρώνει δικαιώματα για τα παιδιά και δεσμεύει νομικά τα κράτη που την έχουν αποδεχθεί. Τέθηκε σε ισχύ διεθνώς στις 2 Σεπτεμβρίου 1990.

Το κείμενο έχει 54 άρθρα και ορίζει ως παιδί, κατά κανόνα, κάθε άνθρωπο κάτω των 18 ετών, εκτός αν το εφαρμοστέο δίκαιο προβλέπει νωρίτερη ενηλικίωση. Η UNICEF συνοψίζει τέσσερις θεμελιώδεις αρχές: τη μη διάκριση, το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού, την επιβίωση και ανάπτυξή του, καθώς και το δικαίωμα έκφρασης γνώμης και συμμετοχής.

Η Σύμβαση προβλέπει και διαδικασία παρακολούθησης. Τα κράτη υποβάλλουν έκθεση στην Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Παιδιού μέσα σε δύο χρόνια από την έναρξη ισχύος της για αυτά και στη συνέχεια κάθε πέντε χρόνια.

Ποια δικαιώματα αγγίζουν την καθημερινότητα;

Η Σύμβαση ξεκινά από την αρχή ότι τα δικαιώματα αφορούν κάθε παιδί, χωρίς διακρίσεις λόγω φύλου, γλώσσας, θρησκείας, καταγωγής ή αναπηρίας. Προβλέπει επίσης ότι το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού αποτελεί πρωταρχική μέριμνα σε αποφάσεις των αρμόδιων φορέων.

Στο άρθρο 12 κατοχυρώνεται το δικαίωμα του παιδιού να εκφράζει ελεύθερα τη γνώμη του για θέματα που το αφορούν. Η γνώμη αυτή λαμβάνεται υπόψη ανάλογα με την ηλικία και την ωριμότητά του, ενώ προβλέπεται και η δυνατότητα ακρόασής του σε σχετικές δικαστικές και διοικητικές διαδικασίες.

Στην πράξη, αυτό μπορεί να σημαίνει ότι, όταν λαμβάνεται μια απόφαση που αφορά ένα παιδί στο σχολείο ή σε μια υπηρεσία, του δίνεται η δυνατότητα να πει τη γνώμη του και αυτή εξετάζεται με βάση την ηλικία και την ωριμότητά του. Δεν σημαίνει ότι η γνώμη του καθορίζει από μόνη της την απόφαση, αλλά ότι δεν μένει έξω από τη διαδικασία.

Το άρθρο 28 αναγνωρίζει το δικαίωμα στην εκπαίδευση και προβλέπει δωρεάν και υποχρεωτική πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Το άρθρο 24 αφορά το υψηλότερο δυνατό επίπεδο υγείας και την πρόσβαση σε υπηρεσίες περίθαλψης.

Το άρθρο 31 κατοχυρώνει ρητά το δικαίωμα του παιδιού στο παιχνίδι, καθώς και στην ανάπαυση, στον ελεύθερο χρόνο και στη συμμετοχή στην πολιτιστική ζωή και τις τέχνες.

Το άρθρο 19 απαιτεί μέτρα προστασίας από σωματική ή ψυχική βία, κακοποίηση, παραμέληση και εκμετάλλευση. Το άρθρο 32 προστατεύει από την οικονομική εκμετάλλευση και από επικίνδυνη εργασία ή εργασία που βλάπτει την εκπαίδευση, την υγεία ή την ανάπτυξη του παιδιού.

Τι σηματοδοτεί η Ημέρα για την Ελλάδα και το 2026;

Στην Ελλάδα, η Σύμβαση κυρώθηκε με τον νόμο 2101/1992, ο οποίος δημοσιεύτηκε στις 2 Δεκεμβρίου 1992. Η κύρωση κατατέθηκε στον ΟΗΕ στις 11 Μαΐου 1993 και η Σύμβαση τέθηκε σε ισχύ για τη χώρα στις 10 Ιουνίου 1993. Οι τρεις ημερομηνίες περιγράφουν διαφορετικά στάδια της ίδιας διαδικασίας.

Η UNICEF περιγράφει την Παγκόσμια Ημέρα Παιδιού ως ημέρα δράσης για τα παιδιά, από τα παιδιά, με έμφαση στα δικαιώματά τους και στην ανάγκη να ακούγεται η φωνή τους. Το 2026 η Ημέρα θα πραγματοποιηθεί στις 20 Νοεμβρίου, με το σύνθημα «My day. My rights. My future.» και έμφαση στο να εκφράσουν τα παιδιά τι μέλλον θέλουν.

Έτσι, η επέτειος δεν μένει μόνο σε μια ημερομηνία ή σε ένα κείμενο: μας θυμίζει ότι κάθε παιδί χρειάζεται όχι μόνο προστασία, αλλά και χώρο να μιλήσει και να παίξει.