Παρασκευή και 13: Πόσο παλιά είναι τελικά η δεισιδαιμονία;

Η Παρασκευή και 13 αρκεί για να ρίξουμε μια δεύτερη ματιά στο ημερολόγιο, ακόμη κι αν δεν πιστεύουμε στις προλήψεις. Όμως η ιστορία πίσω από τη γρουσούζικη ημερομηνία δεν αρχίζει σε μια συγκεκριμένη, γνωστή ημέρα.

Οι φόβοι για την Παρασκευή και τον αριθμό 13 είναι παλαιότεροι, ενώ μια σαφής αναφορά στον συνδυασμό τους εντοπίζεται σε γαλλικό έργο του 1858. Στις ΗΠΑ, η ιδέα έγινε ευρύτερα γνωστή γύρω στις αρχές του 20ού αιώνα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η δεισιδαιμονία γεννήθηκε το 1858: μια γραπτή μαρτυρία δείχνει ότι μια ιδέα υπήρχε, όχι απαραίτητα πότε ή πού εμφανίστηκε για πρώτη φορά.

Γιατί θεωρούνταν γρουσούζικο το 13;

Πριν το 13 συνδεθεί με μια συγκεκριμένη ημέρα της εβδομάδας, υπήρχε μια πρόληψη γύρω από το τραπέζι. Αν οι συνδαιτυμόνες ήταν 13, ένας από αυτούς θα πέθαινε σύντομα, έλεγε η πεποίθηση.

Ο ιστορικός Peter Maxwell-Stuart του Πανεπιστημίου του St Andrews εντοπίζει την καταγραφή αυτής της πρόληψης ήδη από τον 17ο αιώνα. Στις ΗΠΑ, πριν από το 1900, το γεύμα των 13 ήταν η πιο διαδεδομένη πρόληψη γύρω από τον αριθμό, όχι κατ’ ανάγκη η Παρασκευή και 13.

Μια χριστιανική λαϊκή εξήγηση παραπέμπει στον Μυστικό Δείπνο: στο δείπνο συμμετείχαν 13 άτομα και ο Ιούδας συνδέθηκε με την προδοσία του Ιησού. Μια άλλη αφήγηση θέλει τον Λόκι να είναι ο 13ος και απρόσκλητος καλεσμένος σε συμπόσιο θεών.

Και οι δύο ιστορίες βοηθούν να καταλάβουμε πώς αποδόθηκε κακή σημασία στον αριθμό. Δεν αποδεικνύουν, όμως, ότι από εκεί ξεκίνησε η σύνθετη πρόληψη για την Παρασκευή και 13.

Γιατί θεωρούνταν άτυχη η Παρασκευή;

Η ημέρα είχε τη δική της, ξεχωριστή ιστορία. Σε μέρη της Ευρώπης, η Παρασκευή θεωρούνταν ακατάλληλη για νέα ξεκινήματα, γάμους ή ταξίδια.

Η παράδοση αυτή έχει συνδεθεί και με χριστιανικούς συμβολισμούς, μεταξύ άλλων με τη σταύρωση του Ιησού. Έτσι, η ημέρα και ο αριθμός μπορούσαν να αντιμετωπίζονται χωριστά με επιφύλαξη, πριν συναντηθούν στην ίδια ημερομηνία.

Η διάκριση έχει σημασία: μια παλιά αναφορά σε άτυχη Παρασκευή ή σε γρουσούζικο 13 δεν είναι αυτομάτως απόδειξη ότι υπήρχε ήδη ο κανόνας για κάθε Παρασκευή που έπεφτε 13 του μήνα.

Πότε εμφανίζεται γραπτώς η Παρασκευή και 13;

Η Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου παραθέτει μια πρώιμη, αλλά αμφίσημη αναφορά σε έργο του 1834. Ένας χαρακτήρας λέει ότι γεννήθηκε Παρασκευή, 13 Δεκεμβρίου 1813, και αποδίδει εκεί τις συμφορές του.

Η φράση μπορεί να αφορά μόνο τη συγκεκριμένη ημερομηνία και όχι έναν γενικό κανόνα. Υπάρχει και μια ασυμφωνία: η 13η Δεκεμβρίου 1813 έπεφτε Δευτέρα στο Γρηγοριανό ημερολόγιο.

Σαφέστερη είναι η αναφορά στο γαλλικό θεατρικό έργο «Bloqué!» του 1858. Εκεί, ένας χαρακτήρας λέει πως δεν είχε ποτέ τύχη επειδή γεννήθηκε Παρασκευή και 13. Η διατύπωση φέρνει την ημέρα και τον αριθμό μαζί, χωρίς να στηρίζεται σε μία μόνο συγκεκριμένη ημερομηνία.

Το 1869, η έκδοση της βιογραφίας του Ροσίνι από τον Henry Sutherland Edwards αναφέρει χωριστά την άτυχη Παρασκευή και το γρουσούζικο 13. Σημειώνει επίσης ότι ο συνθέτης πέθανε Παρασκευή, 13 Νοεμβρίου.

Ήταν το 1907 η χρονιά που διαδόθηκε;

Η Λέσχη των Δεκατριών του Μανχάταν πραγματοποίησε το πρώτο της δείπνο για 13 άτομα την Παρασκευή 13 Ιανουαρίου 1882, μια ένδειξη ότι υπήρχε σχετική πρόληψη στις ΗΠΑ ήδη από τον 19ο αιώνα.

Από την άλλη, ερευνητής της Βιβλιοθήκης του Κογκρέσου δεν εντόπισε σε αμερικανικές εφημερίδες αναφορές που να χαρακτηρίζουν την Παρασκευή και 13 άτυχη πριν από τον 20ό αιώνα. Το εύρημα αφορά την έρευνά του στον συγκεκριμένο Τύπο, όχι ολόκληρο τον κόσμο.

Το 1907 εμφανίζεται το μυθιστόρημα «Friday, the Thirteenth» του Thomas W. Lawson. Στην ιστορία του, ένας χρηματιστής εκμεταλλεύεται τον φόβο για την ημερομηνία ώστε να προκαλέσει αναστάτωση στη Wall Street και να κερδίσει.

Το βιβλίο θεωρείται σημαντικός σταθμός στη διάδοση της πρόληψης, όχι όμως και απόδειξη ότι ο Lawson την επινόησε. Την ίδια χρονιά, εφημερίδα στη Νεμπράσκα σχολίαζε ήδη τον συνδυασμό Παρασκευής και 13, με αφορμή έναν αγρότη που επέλεξε τη συγκεκριμένη ημέρα για δημόσια πώληση και τη θεωρούσε τυχερή.

Τι σχέση έχουν οι Ναΐτες και η Τρίτη και 13;

Μια γνωστή εξήγηση ανατρέχει στη σύλληψη εκατοντάδων Ναϊτών στη Γαλλία, την Παρασκευή 13 Οκτωβρίου 1307. Η σύλληψη είναι ιστορικό γεγονός, αλλά η σύνδεσή της με τη δεισιδαιμονία αποτελεί μεταγενέστερη εξήγηση: δεν έχει παρουσιαστεί ιστορική τεκμηρίωση για τέτοια σχέση πριν από το 1900.

Η ημερομηνία απέκτησε αργότερα θέση και στη δημοφιλή κουλτούρα. Η κινηματογραφική σειρά «Friday the 13th», που ξεκίνησε το 1980, συνέβαλε στην εδραίωσή της.

Δεν μοιράζονται, πάντως, όλοι την ίδια γρουσούζικη ημέρα. Στην Ελλάδα και σε ισπανόφωνες χώρες συχνά θεωρείται άτυχη η Τρίτη και 13, ενώ στην Ιταλία η Παρασκευή και 17.

Οι πηγές δείχνουν πότε ο συνδυασμός καταγράφεται καθαρά και πώς διαδόθηκε· δεν αποκαλύπτουν την ακριβή στιγμή που κάποιος άρχισε να τον φοβάται.