Νηστεία Χριστουγέννων: Πότε αρχίζει και γιατί λέγεται του Αγίου Φιλίππου

Η νηστεία Χριστουγέννων μπαίνει στο ημερολόγιο πριν ακόμη φτάσει ο Δεκέμβριος, και μαζί της επιστρέφει μια γνώριμη απορία: πότε ακριβώς αρχίζει; Η απάντηση είναι στις 15 Νοεμβρίου και η τελευταία ημέρα της είναι η 24η Δεκεμβρίου, παραμονή των Χριστουγέννων.

Λέγεται και νηστεία του Αγίου Φιλίππου, επειδή ξεκινά την επομένη της εορτής του Αποστόλου, στις 14 Νοεμβρίου. Οι 40 ημέρες της, όμως, δεν φαίνεται να καθορίστηκαν εξαρχής: η διάρκεια διαμορφώθηκε σταδιακά μέσα στον χρόνο.

Πόσο διαρκεί η νηστεία Χριστουγέννων;

Στο εκκλησιαστικό ημερολόγιο που ακολουθείται στην Ελλάδα, η περίοδος εκτείνεται από τις 15 Νοεμβρίου έως τις 24 Δεκεμβρίου. Για το 2026, η έναρξη είναι στις 15 Νοεμβρίου, δύο ημέρες μετά τις 13 Νοεμβρίου, ημερομηνία αναφοράς του φακέλου. Η γιορτή των Χριστουγέννων ακολουθεί στις 25 Δεκεμβρίου.

Αν μετρήσουμε και τις δύο ημερομηνίες, προκύπτουν 40 ημέρες: 16 ημέρες του Νοεμβρίου και 24 του Δεκεμβρίου. Από τον αριθμό αυτό προέρχεται και η ονομασία «σαρανταήμερο».

Η περίοδος έχει εκκλησιαστικό και εορτολογικό χαρακτήρα και συνδέεται με την προετοιμασία για τη Γέννηση του Χριστού. Οι κανόνες της δεν παρουσιάζονται ως απολύτως ίδιοι σε όλες τις ορθόδοξες τοπικές παραδόσεις, καθώς υπάρχουν διαφοροποιήσεις στις επιτρεπόμενες καταλύσεις.

Τι σχέση έχει με τον Άγιο Φίλιππο;

Η σύνδεση βρίσκεται στην αμέσως προηγούμενη ημέρα. Ο Απόστολος Φίλιππος εορτάζεται στις 14 Νοεμβρίου και η νηστεία αρχίζει στις 15. Από αυτή τη γειτνίαση στο ημερολόγιο προέρχεται η ονομασία «νηστεία του Αγίου Φιλίππου».

Δεν πρόκειται για διαφορετική νηστεία με άλλη διάρκεια. Οι ονομασίες «νηστεία των Χριστουγέννων», «νηστεία του Αγίου Φιλίππου» και «σαρανταήμερο» αναφέρονται στην ίδια περίοδο: η πρώτη συνδέεται με τη γιορτή για την οποία γίνεται η προετοιμασία, η δεύτερη με την εορτή που προηγείται της έναρξης και η τρίτη με τον αριθμό των ημερών.

Η ονομασία του Αγίου Φιλίππου, επομένως, δεν περιγράφει κάποια ξεχωριστή αφετηρία ή διαφορετικό εκκλησιαστικό κανόνα. Είναι ένας τρόπος να προσδιορίζεται η περίοδος μέσα από τη θέση της στο ημερολόγιο.

Ήταν πάντα σαράντα ημέρες;

Η σημερινή διάρκεια προέκυψε σταδιακά. Η αρχική μορφή περιγράφεται ως οκταήμερη: άρχιζε στις 17 Δεκεμβρίου και τελείωνε στις 24. Οι 40 ημέρες είναι πενταπλάσιες από την αρχική οκταήμερη περίοδο.

Οι πρώτες μαρτυρίες για τη μετάβαση προς την τεσσαρακονθήμερη νηστεία τοποθετούνται στον 9ο αιώνα, ενώ η καθιέρωση της διάρκειας των 40 ημερών περίπου στον 11ο με 12ο αιώνα. Η περίοδος διαμορφώθηκε κατ’ αναλογία προς τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή ως προς τον αριθμό των ημερών.

Η ιστορική εικόνα δεν έχει μία απολύτως συμφωνημένη αφετηρία. Μία εκκλησιαστική παρουσίαση αναφέρει πληροφορίες από τον 6ο αιώνα και την αρχική οκταήμερη μορφή, ενώ άλλη ιστορική καταγραφή ξεχωρίζει ως πρώιμη ανατολική μαρτυρία το «Υποτύπωσις» της μονής Στουδίου, στο δεύτερο μισό του 9ου αιώνα.

Διαφέρει και ο χαρακτηρισμός της πρώιμης περιόδου: η Μητρόπολη Νέας Σμύρνης μεταφέρει αναφορά του Θεοδώρου Βαλσαμώνα, τον 12ο αιώνα, σε «επταήμερη» νηστεία, αντί για οκταήμερη. Οι αποκλίσεις αυτές δεν αλλάζουν τη σημερινή διάρκεια, αλλά δείχνουν ότι η διαμόρφωσή της δεν αποτυπώνεται με μία ενιαία μαρτυρία.

Καθορίστηκε το σαρανταήμερο από σύνοδο;

Ορισμένες εκκλησιαστικές παρουσιάσεις αποδίδουν την οριστικοποίηση των 40 ημερών σε σύνοδο στην Κωνσταντινούπολη το 1166. Η χρονολογία, όμως, δεν θεωρείται βέβαιη: ιστορική μελέτη επισημαίνει ότι η ακριβής ημερομηνία του σχετικού διατάγματος δεν είναι γνωστή και ότι ούτε το 1166 ούτε το 1168 τεκμηριώνονται με ασφάλεια.

Γι’ αυτό είναι ακριβέστερο να μιλάμε για σταδιακή διαμόρφωση και να αντιμετωπίζουμε το 1166 ως μία εκδοχή, όχι ως αδιαμφισβήτητο σημείο καθιέρωσης. Παράλληλα, τα μοναστηριακά τυπικά φαίνεται να συνέβαλαν στη διαμόρφωση των κανόνων. Οι καταγραφές περιγράφουν σταδιακή αυστηροποίησή τους τον 10ο και τον 11ο αιώνα, καθώς και τον ρόλο των μοναστηριών της Ευεργέτιδος στη διάδοση της σαρανταήμερης πρακτικής.

Υπάρχει και μια σημαντική διάκριση: το 920, ο Τόμος της Ενώσεως μνημονεύει νηστεία πριν από τα Χριστούγεννα ως κοινώς αποδεκτή πρακτική, χωρίς να προσδιορίζει πόσο διαρκούσε. Η ύπαρξη της νηστείας και ο ακριβής αριθμός των ημερών της δεν εμφανίζονται, επομένως, ως το ίδιο ιστορικό ερώτημα.

Είναι ίδια με τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή;

Η αναλογία των 40 ημερών δεν σημαίνει ότι οι δύο περίοδοι έχουν την ίδια αυστηρότητα. Η νηστεία των Χριστουγέννων δεν είναι εξίσου αυστηρή με εκείνη της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, ενώ οι επιμέρους κανόνες μπορεί να διαφοροποιούνται ανάμεσα στις τοπικές ορθόδοξες παραδόσεις.

Το σαρανταήμερο διατηρεί έτσι δύο διακριτές αναφορές: στον αριθμό των ημερών που επικράτησε με τον χρόνο και στην προσμονή της μεγάλης γιορτής. Κάτω από την ονομασία του Αγίου Φιλίππου βρίσκεται η ίδια, σταδιακά διαμορφωμένη περίοδος προετοιμασίας για τα Χριστούγεννα.