Μνηστηροφονία: Οι μνηστήρες που σκοτώθηκαν και τα δύο άτομα που μόλις σώθηκαν στην Οδύσσεια

Η επιστροφή του Οδυσσέα στην Ιθάκη δεν σηματοδοτεί το τέλος της περιπέτειάς του, αλλά την αρχή της τελευταίας και πιο δραματικής πράξης της «Οδύσσειας».

Είκοσι χρόνια μετά την αναχώρησή του για την Τροία, ο βασιλιάς της Ιθάκης βρίσκεται ξανά στο παλάτι του, όμως η θέση του έχει καταληφθεί από δεκάδες άνδρες που διεκδικούν την Πηνελόπη και, ταυτόχρονα, κατασπαταλούν την περιουσία του.

Η σύγκρουση κορυφώνεται στη Ραψωδία X, όπου ο Οδυσσέας αποκαλύπτει την πραγματική του ταυτότητα και στρέφεται εναντίον των μνηστήρων.

Στο πλευρό του βρίσκονται ο γιος του, Τηλέμαχος, και δύο πιστοί υπηρέτες του, ο χοιροβοσκός Εύμαιος και ο βοσκός Φιλοίτιος.

• Οι άνδρες που πολιορκούσαν την Πηνελόπη

Η «Οδύσσεια» κάνει λόγο για 108 μνηστήρες, όμως ο Όμηρος κατονομάζει μόνο ορισμένους από αυτούς.

Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν ο Αντίνοος και ο Ευρύμαχος, οι οποίοι εμφανίζονται ως οι ισχυρότεροι και πιο επιθετικοί.

Ο Αντίνοος είναι εκείνος που πρωτοστατεί στις εχθρικές ενέργειες εναντίον του Τηλέμαχου, ενώ ο Ευρύμαχος προσπαθεί να κερδίσει την εύνοια της Πηνελόπης προσφέροντάς της πλούσια δώρα.

Υπάρχουν όμως και μνηστήρες με διαφορετικό χαρακτήρα.

Ο Αμφίνομος παρουσιάζεται ως πιο συνετός, ενώ ο Λειώδης, που έχει την ιδιότητα του μάντη, αποδοκιμάζει τη συμπεριφορά των υπολοίπων.

Η παραμονή τους στο παλάτι έχει μετατραπεί σε βάρος για τον οίκο του Οδυσσέα.

Τρώνε από τα αποθέματά του, καταναλώνουν τον πλούτο του και θεωρούν σχεδόν δεδομένο ότι κάποιος από αυτούς θα γίνει σύζυγος της Πηνελόπης.

• Το τέχνασμα που καθυστέρησε τον γάμο

Η Πηνελόπη παρά την πίεση, δεν εγκαταλείπει την ελπίδα ότι ο Οδυσσέας μπορεί να επιστρέψει. Για να κερδίσει χρόνο, χρησιμοποιεί ένα τέχνασμα που έχει μείνει γνωστό ως ο «ιστός της Πηνελόπης».

Ανακοινώνει στους μνηστήρες ότι θα επιλέξει σύζυγο όταν ολοκληρώσει το σάβανο που υφαίνει για τον Λαέρτη, τον ηλικιωμένο πατέρα του Οδυσσέα.

Κάθε ημέρα εργάζεται στον αργαλειό, ενώ τη νύχτα ξηλώνει κρυφά όσα έχει υφάνει.

Η στρατηγική αυτή λειτουργεί για περίπου τρία χρόνια.

Τελικά όμως, η απάτη αποκαλύπτεται και οι μνηστήρες απαιτούν από την Πηνελόπη να πάρει πλέον την τελική της απόφαση.

• Ο Τηλέμαχος αναζητά τον πατέρα του

Την ίδια περίοδο, ο Τηλέμαχος προσπαθεί να μάθει τι έχει συμβεί στον πατέρα του.

Με τη βοήθεια της Αθηνάς ταξιδεύει αρχικά στην Πύλο και στη συνέχεια στη Σπάρτη, όπου συναντά τον Νέστορα και τον Μενέλαο.

Οι πληροφορίες που συγκεντρώνει είναι περιορισμένες, όμως ο Μενέλαος του μεταφέρει όσα είχε μάθει από τον θαλάσσιο θεό Πρωτέα: ο Οδυσσέας δεν έχει πεθάνει, αλλά βρίσκεται εγκλωβισμένος στο νησί της Καλυψώς.

Στην επιστροφή του προς την Ιθάκη, ο Τηλέμαχος συναντά τον Θεοκλύμενο, έναν μάντη που ζητά προστασία επειδή έχει διαπράξει φόνο και καταδιώκεται.

Ο νεαρός τον παίρνει μαζί του.

Ένα γεράκι που εμφανίζεται κρατώντας στα νύχια του ένα περιστέρι ερμηνεύεται από τον μάντη ως θεϊκό σημάδι για τη μελλοντική κυριαρχία της γενιάς του Οδυσσέα.

• Ο βασιλιάς επιστρέφει ως ζητιάνος

Όταν ο Οδυσσέας επιστρέφει στην Ιθάκη, δεν εμφανίζεται αμέσως ως βασιλιάς.

Η Αθηνά τον μεταμορφώνει σε ηλικιωμένο ζητιάνο, επιτρέποντάς του να παρατηρήσει από κοντά όσα συμβαίνουν στο σπίτι του χωρίς να αναγνωριστεί.

Στην καλύβα του Εύμαιου συναντά τον Τηλέμαχο και του αποκαλύπτει την ταυτότητά του.

Πατέρας και γιος αγκαλιάζονται και αρχίζουν να σχεδιάζουν την εκδίκηση.

Ο Οδυσσέας επιστρέφει στη συνέχεια στο παλάτι μεταμφιεσμένος.

Οι μνηστήρες τον αντιμετωπίζουν περιφρονητικά, χωρίς να αντιλαμβάνονται ότι έχουν απέναντί τους τον άνθρωπο του οποίου την περιουσία κατασπαταλούν επί χρόνια.

Μόνο η ηλικιωμένη παραμάνα Ευρύκλεια αντιλαμβάνεται ποιος βρίσκεται μπροστά της.

Αναγνωρίζει τον Οδυσσέα από την ουλή στο πόδι του, όμως εκείνος της ζητά να κρατήσει το μυστικό.

• Η δοκιμασία με το τόξο

Η Πηνελόπη ανακοινώνει ότι θα παντρευτεί εκείνον που θα καταφέρει να χρησιμοποιήσει το τόξο του Οδυσσέα και να περάσει ένα βέλος μέσα από μια σειρά από δώδεκα πελέκια.

Οι μνηστήρες δοκιμάζουν ένας μετά τον άλλον.

Κανείς δεν μπορεί να λυγίσει το τόξο και να ολοκληρώσει την προσπάθεια.

Όταν πλέον όλοι έχουν αποτύχει, ο μεταμφιεσμένος Οδυσσέας ζητά να δοκιμάσει.

Οι μνηστήρες αντιδρούν, θεωρώντας προσβλητική την πρότασή του. Η Πηνελόπη όμως, επιτρέπει την προσπάθεια.

Ο Οδυσσέας παίρνει στα χέρια του το τόξο και το χειρίζεται με χαρακτηριστική ευκολία.

Το βέλος περνά από τα δώδεκα πελέκια. Η στιγμή της αναγνώρισης έχει φτάσει.

• Η αρχή της Μνηστηροφονίας

Το πρώτο θύμα είναι ο Αντίνοος. Ο Οδυσσέας τον σημαδεύει και τον σκοτώνει με το τόξο, αποκαλύπτοντας στη συνέχεια στους υπόλοιπους ποιος πραγματικά είναι.

Ο πανικός καταλαμβάνει την αίθουσα.

Ο Ευρύμαχος επιχειρεί να αποδώσει όλα τα προηγούμενα γεγονότα στον νεκρό Αντίνοο και προσπαθεί να πείσει τον Οδυσσέα ότι μπορεί να τον αποζημιώσει.

Η απάντηση είναι αρνητική. Ο Ευρύμαχος σκοτώνεται και εκείνος.

Ο Αμφίνομος επιχειρεί να επιτεθεί, όμως πέφτει από το χέρι του Τηλέμαχου.

Οι μνηστήρες συνειδητοποιούν πλέον ότι δεν έχουν απέναντί τους έναν ανήμπορο ξένο, αλλά τον νόμιμο βασιλιά της Ιθάκης.

• Η μάχη μέσα στο παλάτι

Ο Τηλέμαχος πηγαίνει σε χώρο όπου φυλάσσονται όπλα και φέρνει ασπίδες, κράνη και δόρατα για τον πατέρα του και τους συμμάχους του.

Η κατάσταση περιπλέκεται όταν ο Μελάνθιος, ένας από τους υπηρέτες που έχει ταχθεί με τους μνηστήρες, καταφέρνει να αποκτήσει πρόσβαση στα όπλα και να τους ενισχύσει.

Ο Εύμαιος και ο Φιλοίτιος τον αντιλαμβάνονται και τον ακινητοποιούν.

Στην αίθουσα, η μάχη συνεχίζεται.

Με τη βοήθεια της Αθηνάς, ο Οδυσσέας και οι σύμμαχοί του επικρατούν σταδιακά.

Οι μνηστήρες πέφτουν ο ένας μετά τον άλλο, ανάμεσά τους ο Δημοπτόλεμος, ο Ευρυάδης, ο Πείσανδρος, ο Έλατος, ο Ευρυδάμαντας, ο Πόλυβος, ο Αμφίμεδοντας, ο Κτήσιππος, ο Αγέλαος και ο Λεώκριτος.

Ο Λειώδης ζητά να του χαριστεί η ζωή, υποστηρίζοντας ότι δεν συμμετείχε στις αδικίες των άλλων.

Ο Οδυσσέας όμως, δεν πείθεται και τον σκοτώνει.

Μόνο δύο άνθρωποι από την πλευρά των μνηστήρων σώζονται: ο αοιδός Φήμιος και ο κήρυκας Μέδων.

Ο Τηλέμαχος εξηγεί ότι και οι δύο είχαν αναγκαστεί να υπηρετούν τους μνηστήρες και δεν είχαν συμμετάσχει στις αυθαιρεσίες τους.

• Η τιμωρία των άπιστων υπηρετριών

Μετά το τέλος της μάχης, η Ευρύκλεια ενημερώνει τον Οδυσσέα για τις υπηρέτριες που είχαν συνεργαστεί με τους μνηστήρες.

Δώδεκα από αυτές οδηγούνται μπροστά στον βασιλιά.

Ο Οδυσσέας και ο Τηλέμαχος τις υποχρεώνουν αρχικά να καθαρίσουν την αίθουσα από τα ίχνη της μάχης και στη συνέχεια τις τιμωρούν για τη συμπεριφορά τους.

Παράλληλα, ο Μελάνθιος υφίσταται ιδιαίτερα σκληρή τιμωρία για την προδοσία του.

Ο χώρος καθαρίζεται με φωτιά και θειάφι, ώστε να απομακρυνθεί το μίασμα που συνδέεται με το αίμα και τον θάνατο.

• Η αναγνώριση από την Πηνελόπη

Το τέλος της Μνηστηροφονίας δεν σημαίνει ότι η Πηνελόπη αναγνωρίζει αμέσως τον άνδρα που επέστρεψε ύστερα από δύο δεκαετίες.

Η βασίλισσα παραμένει επιφυλακτική.

Θέλει να βεβαιωθεί ότι ο άνθρωπος που βρίσκεται μπροστά της είναι πράγματι ο σύζυγός της και όχι κάποιος θεός ή ένας απατεώνας.

Το τελευταίο μεγάλο εμπόδιο ξεπερνιέται όταν η Πηνελόπη αναφέρεται στο κρεβάτι που είχαν κατασκευάσει οι ίδιοι.

Ο Οδυσσέας γνωρίζει ένα μυστικό που μόνο οι δυο τους μπορούσαν να γνωρίζουν: το κρεβάτι ήταν φτιαγμένο γύρω από τον κορμό μιας ζωντανής ελιάς και δεν μπορούσε να μετακινηθεί.

Η αντίδρασή του επιβεβαιώνει την ταυτότητά του. Μετά από είκοσι χρόνια χωρισμού, ο Οδυσσέας και η Πηνελόπη βρίσκονται ξανά μαζί.

Η Μνηστηροφονία αποτελεί έτσι την κορύφωση της «Οδύσσειας».

O ήρωας επιστρέφει στην πατρίδα του, ανακτά το σπίτι και την εξουσία του και αποκαθιστά την τάξη στον οίκο του.

Η βίαιη τιμωρία των μνηστήρων αποτελεί στον ομηρικό κόσμο, την τελική πράξη αποκατάστασης της δικαιοσύνης μετά από χρόνια κατάχρησης της φιλοξενίας και της περιουσίας του απόντος βασιλιά.