Αττική 1896: Η νύχτα που οι ουρανοί άνοιξαν και «βούλιαξαν» το λεκανοπέδιο

«Ηνοίχθησαν οι καταρράκται του ουρανού και ραγδαίος υετός μετά χαλάζης κατέπεσεν επαπειλών να καταπνίξη την χώραν του Κέκροπος […] Η κοίτη του Κηφισού και η κοίτη του Ιλισσού αποφέρουσαι τα ίχνη ορμητικού ρέματος εφαίνοντο ως δύο μεγάλαι τάφροι τας οποίας ήνοιξε πελώριον άροτρο […] Νεκροί αριθμούμενοι κατά δεκάδας, συνοικίαι ολόκληροι μεταβαλλόμεναι εις ερείπια, πολυμελείς οικογένειαι ευρίσκουσαι τάφον εντός μανιώδους ρέματος […] Έρανοί υπέρ των εκ της πλημμύρας παθόντων…»

Το πρωτοσέλιδο της εφημερίδας «ΕΜΠΡΟΣ», το Σάββατο 16 Νοεμβρίου 1896, θυμίζει μακάβρια αναγγελία θανάτου για μια τραγωδία που έμεινε στην ιστορία του λεκανοπεδίου ως «η νύχτα του Αγίου Φιλίππου».

«Βάσκανος δαίμων εσκίασε την ευδαιμονία της ημετέρας πόλεως. Η πόλη της ευλογημένης εργασίας, ο τόπος της προόδου και ακμής θρηνεί την απώλειαν πολλών συμπολιτών, ευρόντων οικτρόν θάνατον υπό τα ερείπια των οικιών, καταρρευσάντων εκ της επιγενομένης πλημμύρας κατόπιν πολυώρου και ραγδαιοτάτης βροχής», γράφει η πειραϊκή εφημερίδα «ΣΦΑΙΡΑ».

Στα τέλη του 19ου αιώνα, Αθήνα και Πειραιάς είναι μικρές πόλεις, όπου οι κάτοικοι στεγάζονται σε πλινθόκτιστες μονοκατοικίες με κοινές αυλές. Η ανέγερση νεοκλασικών μεγάρων έχει αρχίσει, όμως αυτά μοιάζουν ακόμη με μεμονωμένες εξαιρέσεις ανάμεσα στους χαμηλούς συνοικισμούς. Στην Αθήνα, οι κατοικίες απλώνονται γύρω από τους βασικούς ποταμούς, τον Ιλισό και τον Κηφισό, που καταλήγουν στον Φαληρικό Όρμο. Ανάμεσά τους κυλούν ήρεμοι μικροί παραπόταμοι, όπως ο Ηριδανός, ο Κυκλοβόρος και ο Βοϊδοπνίχτης. Οι κοίτες όλων είναι ανοιχτές και το νερό φαίνεται, προκαλώντας ανησυχία στους κατοίκους, ιδίως το φθινόπωρο, όταν οι βροχοπτώσεις είναι συχνές. Στον Πειραιά, αντίστοιχα, το Αλίπεδον —ένας αρχαίος, εκτεταμένος παραθαλάσσιος βάλτος, που σχηματίστηκε από προσχώσεις και ένωσε το προϊστορικό νησί του Πειραιά με την Αττική— επιχωματώνεται σταδιακά για την κατασκευή εργοστασίων. Η ονομασία του περιγράφει ακριβώς την περιοχή: μια επίπεδη έκταση κοντά στη θάλασσα. Στην πράξη, όμως, ακόμη και αυτή η μικρή φυσική κλίση του εδάφους έχει εξαφανιστεί, με αποτέλεσμα τα νερά της βροχής να μην απομακρύνονται εύκολα.

Οι βασικές ανάγκες σε ύδρευση και αποχέτευση καλύπτονται μόλις και μετά βίας, ενώ τα περισσότερα μικρά νοικοκυριά φωτίζονται με κεριά και λάμπες πετρελαίου. Το φωταέριο έχει αρχίσει να αναπτύσσεται, αλλά προς το παρόν φτάνει στα ανάκτορα, στους κεντρικούς δρόμους και στις πλατείες, καθώς και σε ορισμένα αρχοντικά εύπορων κατοίκων. Οι εταιρείες δίνουν προτεραιότητα στο λιμάνι και στα εργοστάσια του Πειραιά, όπου απασχολούνται στρατιές ανθρώπων. Εκεί, η χρήση φωταερίου για την ηλεκτροδότηση έχει ενισχύσει σημαντικά τη βιομηχανία, χωρίς ωστόσο να έχουν ακόμη δημιουργηθεί οι αναγκαίες υποδομές για ασφαλή διαβίωση των εργατών, οι οποίοι αποτελούν κατά κανόνα και τον πληθυσμό του λιμανιού.

Πέρα από τα αρχοντικά των εύπορων ομογενών, που επιστρέφουν από το εξωτερικό στην αναπτυσσόμενη πατρίδα για να ξεκινήσουν νέες επιχειρηματικές δραστηριότητες, τα σπίτια είναι φτωχικά και πρόχειρα κατασκευασμένα. Επαρκούν ίσα ίσα για να στεγάσουν οικογένειες, τα μέλη των οποίων στις αρχές του αιώνα κοιμούνταν κάτω από τα αστέρια… Τα μικρά σπίτια χτίζονται διαρκώς, το ένα δίπλα στο άλλο, κοντά στις κοίτες ποταμών και παραποτάμων, περιορίζοντας τις διεξόδους του νερού.

Από το 1869, σιδηρόδρομος ενώνει το λεκανοπέδιο της Αθήνας με τον Πειραιά, ενώ το 1895 η γραμμή φτάνει ως την Ομόνοια. Η πόλη διοργανώνει τους πρώτους Ολυμπιακούς Αγώνες, όμως οι υποδομές της εξακολουθούν να αναπτύσσονται με πολύ αργούς ρυθμούς…
Η θεομηνία εκδηλώνεται στις 14 Νοεμβρίου, ανήμερα του Αγίου Φιλίππου, και βρίσκει τους κατοίκους των δύο πόλεων κυριολεκτικά κοιμισμένους. Είναι προχωρημένη νύχτα και οι περισσότεροι έχουν ήδη ξαπλώσει· ξάγρυπνοι μένουν μόνο οι εργάτες της νυχτερινής βάρδιας στα εργοστάσια. Η βροχή είναι η κορύφωση μιας κακοκαιρίας που άρχισε στις 9 Νοεμβρίου, με τις πρώτες σταγόνες. Επί πέντε ημέρες βρέχει με σύντομες διακοπές, ώσπου η αντοχή εξαντλείται εκείνη τη νύχτα. Γύρω στα μεσάνυχτα, οι κάτοικοι πετάγονται από τα κρεβάτια. Στον Πειραιά, ο τρομακτικός ήχος της νεροποντής, το ισχυρό χαλάζι, οι σφυρίχτρες των εργοστασίων, οι κραυγές των εργατών που έχουν εγκλωβιστεί στις στέγες και οι καμπάνες των εκκλησιών δημιουργούν σκηνικό τρόμου. Η θάλασσα έχει φουσκώσει και ξεχύνεται απειλητικά στη στεριά. Ορμητικοί χείμαρροι εισβάλλουν σε δρόμους και σπίτια, ξεριζώνουν δέντρα, γκρεμίζουν μάντρες, καταποντίζουν στέγες και καταστρέφουν γεφύρια. Άνθρωποι παρασύρονται από τα νερά.

Στην εφημερίδα ΕΜΠΡΟΣ ο εργάτης Κώστας Κοντουδάκης μεταφέρει όσα έζησε στο σπίτι του στον Πειραιά: «Μας έφαγε με μπαμπεσιά το άτιμο. Ήρθε σα κλέφτης. Ενώ είχενε πάψει η βροχή το νερό μας πλημμύρισε. Όταν ξύπνησα από τις φωνές, το σπητικό μας είχε βουλήσει […] Ο τρόμος ηύξυσε όταν άρχισαν αι φωναί, οι καμπάνες και τα συρίγματα των εργοστασίων […] Δεν παρήλθον πέντε λεπτά και η στέγη του σπητιού έπεσε. Αυτό το κακό θα το ενθυμούμαι σε όλη μου τη ζωή…»
Στην Αθήνα, Κηφισός, Ιλισός και οι παραπόταμοί τους ξεχειλίζουν και τα νερά τους αναζητούν διέξοδο. Καταστρέφουν σιδηροδρομικές γραμμές, πλημμυρίζουν το εργοστάσιο φωταερίου και καταλήγουν στον φαληρικό όρμο, που γίνεται λιμνοθάλασσα και γεμίζει με πτώματα ανθρώπων και ζώων. Οι νεκροί είναι περισσότεροι από 60.

Χρειάζεται πολύς χρόνος μέχρι ο τόπος να ανακάμψει. Σχεδόν ενάμιση αιώνα αργότερα, οι πολίτες θα αναρωτιούνται: Άραγε τα παθήματα γίνονται μαθήματα;

ΑΠΕ-ΜΠΕ – Τ. Α. Μανιατέα / photo: EUROKINISSI