Ματέρα: Ο διπλός αυλός ξαναζωντανεύει τον ήχο της αρχαίας Ελλάδας στα πέτρινα σοκάκια

Ένας μουσικός παίζει φυσώντας ταυτόχρονα σε δύο σωλήνες, απ’ όπου ακούγεται ένας ισχυρός και διαπεραστικός ήχος, ενώ μια δερμάτινη ταινία περνά γύρω από το κεφάλι του.

Ο ήχος προέρχεται από τον αυλό, ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά πνευστά της αρχαίας ελληνικής μουσικής. Παρά την απόδοση που συχνά υποδηλώνει η ονομασία του, ο αρχαίος αυλός δεν ήταν φλογέρα. Αποτελούνταν συνήθως από δύο σωλήνες και ο ήχος παραγόταν με γλωσσίδια, όπως συμβαίνει σε όργανα που θυμίζουν περισσότερο το όμποε. Οι αυλοί μπορούσαν να παίζονται παράλληλα, προσφέροντας έναν έντονο και πλούσιο ήχο.

Ο αυλός ακουγόταν στην αρχαιότητα σε αθλητικές και κοινωνικές περιστάσεις, αλλά και σε τελετές, πομπές, θεατρικά δρώμενα, ακόμη και σε πολεμικές συγκρούσεις. Σε ορισμένες απεικονίσεις μουσικών διακρίνεται μια δερμάτινη ταινία, η φορβειά. Τυλιγόταν γύρω από το κεφάλι και το πρόσωπο, υποστήριζε τα μάγουλα και βοηθούσε τον αυλητή να κρατά σταθερά τα τμήματα του οργάνου και την πίεση που απαιτούσε το παίξιμο. Η κατασκευή αυτή επέτρεπε στον εκτελεστή να χρησιμοποιεί την απαιτητική κυκλική αναπνοή: εισέπνεε από τη μύτη και ταυτόχρονα έστελνε αδιάκοπα αέρα και στους δύο αυλούς, διατηρώντας έναν συνεχή, υπνωτιστικό ήχο. Δεν έχει, πάντως, εξακριβωθεί αν η φορβειά χρησιμοποιούνταν σε όλες τις περιπτώσεις ή αν είχε μόνο αυτή τη λειτουργία.

Τα χαρακτηριστικά της φορβειάς και η απαγόρευσή της στα συμπόσια

Σφιχτά δεμένοι γύρω από τα μάγουλα, το στόμα και την κορυφή του κεφαλιού, οι δερμάτινοι ιμάντες αποτελούσαν ένα ευρηματικό αλλά δύσχρηστο μέσο της αρχαίας μουσικής. Ακόμη και η ονομασία του παραπέμπει στο χιούμορ και την αμεσότητα των αρχαίων Ελλήνων: φορβειά αρχικά λεγόταν το δερμάτινο καπίστρι που συγκρατούσε τον σάκο της τροφής για άλογα και γαϊδούρια. Η ομοιότητα με τον ιμάντα του μουσικού οδήγησε σε αυτό το παρατσούκλι, το οποίο αργότερα πέρασε στην επίσημη ορολογία του θεάτρου και των μουσικών αγώνων. Πίσω από την παράξενη εμφάνιση υπήρχε, ωστόσο, μια πρακτική ανάγκη, αφού το παίξιμο του διπλού αυλού μπορούσε να αποδειχθεί κυριολεκτικά επικίνδυνο για τον οργανισμό. Για ώρες απαιτούνταν μεγάλη πίεση αέρα, ιδίως στους Ολυμπιακούς και τους Πυθικούς Αγώνες ή σε πολεμικές πορείες. Αν δεν υπήρχε εξωτερική στήριξη, τα μάγουλα των μουσικών φούσκωναν ανεξέλεγκτα και οι μύες του προσώπου μπορούσαν να χαλαρώσουν μόνιμα, ενώ υπήρχε σοβαρός κίνδυνος να σκιστούν τα χείλη ή να σπάσουν αιμοφόρα αγγεία. Το λουρί συγκρατούσε τους μυς σαν ισχυρός αθλητικός επίδεσμος και μετέφερε όλη την πίεση στα καλάμια του οργάνου.

Η χρήση της φορβειάς συνδεόταν επίσης με τις αρχαιοελληνικές αντιλήψεις για την ομορφιά και την αισθητική. Οι αρχαίοι έβλεπαν ως ιδιαίτερα άσχημο το πρησμένο και αλλοιωμένο πρόσωπο του αυλητή. Όπως αναφέρει η μυθολογία, η θεά Αθηνά είχε επινοήσει τον αυλό, όμως τον πέταξε όταν είδε το είδωλό της σε ποτάμι και αντιλήφθηκε την παραμόρφωση του προσώπου της την ώρα που φυσούσε. Έτσι, οι επαγγελματίες μουσικοί φορούσαν τον δερμάτινο ιμάντα και για να διαφυλάσσουν την αξιοπρέπειά τους, κρύβοντας από τους θεατές την αλλοίωση των χαρακτηριστικών τους. Παράδοξο είναι πως η φορβειά απαγορευόταν αυστηρά στα ιδιωτικά συμπόσια. Η χρήση της περιοριζόταν σχεδόν αποκλειστικά σε μεγάλους δημόσιους αγώνες, υπαίθριες τελετές και ανοιχτά θέατρα, όπου ο ήχος έπρεπε να φτάνει μακριά. Η απαγόρευση είχε αμιγώς ακουστική αιτία: το σφίξιμο του δέρματος ενίσχυε τόσο την πίεση και την ένταση, που σε ένα κλειστό δωμάτιο συμποσίου η μουσική θα γινόταν εκκωφαντική και αφόρητη για τους καλεσμένους.

Για να κατασκευαστεί μια φορβειά χρειαζόταν εξειδικευμένη τεχνογνωσία. Οι τεχνίτες της αρχαιότητας διάλεγαν ανθεκτικό δέρμα από άλογο ή βόδι και το έβραζαν, ενώ στη συνέχεια το μούλιαζαν σε λάδι. Με αυτόν τον τρόπο παρέμενε μαλακό για τον μουσικό, χωρίς να τεντώνει ούτε χιλιοστό από την πίεση της αναπνοής. Το παράξενο λουρί μετέτρεπε έτσι το ανθρώπινο σώμα σε ένα πανίσχυρο μουσικό όργανο και χάριζε στην αρχαία Ελλάδα τον επιβλητικό ήχο που συνόδευσε κορυφαίες στιγμές του πολιτισμού της. Οι ανακατασκευές τέτοιων οργάνων αξιοποιούν αρχαιολογικά ευρήματα και ιστορικές ενδείξεις. Οι σημερινοί κατασκευαστές εξετάζουν τις διαστάσεις των σωλήνων και των εξαρτημάτων που διασώθηκαν και παράλληλα δοκιμάζουν υλικά και τεχνικές, επιδιώκοντας να πλησιάσουν τον αρχαίο ήχο και τον τρόπο εκτέλεσης.

Δεν υπήρχε ένα συγκεκριμένο είδος αυλού που να καλύπτει όλες τις περιόδους και τις περιοχές του αρχαίου κόσμου. Το όργανο που ακούγεται στο βίντεο βασίζεται σε εκτενή αρχαιολογική έρευνα και ακριβείς μετρήσεις αυθεντικών ευρημάτων, και δεν αποτελεί απλή απομίμηση. Για να αναπαράγουν πιστά τον ήχο της αρχαιότητας, οι σύγχρονοι τεχνίτες επιλέγουν τα ίδια φυσικά υλικά με τους αρχαίους κατασκευαστές. Με ακρίβεια σμιλεύουν τους αυλούς από μεσογειακό καλάμι, πυκνά και ανθεκτικά ξύλα, όπως ο έβενος και ο λωτός, ή ακόμη και από οστό ζώου, προσδίδοντάς τους τη χαρακτηριστική βαθιά και διαπεραστική χροιά.

Η Ματέρα αποτελεί ξεχωριστό χώρο για αυτή την προσπάθεια. Στο Μουσείον της πόλης, όπου η λειτουργία ενός ζωντανού μουσείου συνδυάζεται με εκείνη ενός δημιουργικού εργαστηρίου, διοργανώνονται δράσεις και εργαστήρια γύρω από την αρχαία μουσική. Στόχος δεν είναι απλώς να αναπαρασταθεί το παρελθόν, αλλά να ακουστεί και πάλι, μέσω σύγχρονων ανακατασκευών, ένα όργανο που επί αιώνες κατείχε κεντρικό ρόλο στην ελληνική μουσική. Όταν ο ήχος του ταξιδεύει σε ένα ιστορικό, πέτρινο τοπίο, η ιστορία δεν μένει πια μια εικόνα μέσα σε μουσείο· μετατρέπεται σε μουσική, ανάσα και ζωντανή εμπειρία.

Παρακολουθήστε το βίντεο ΕΔΩ