Το μέλι ως αρχαίο βιολογικό όπλο: Λύγισε τον στρατό του Ξενοφώντα και τις ρωμαϊκές λεγεώνες

Ένα από τα πιο αλλόκοτα συμβάντα της αρχαιότητας εκτυλίχθηκε στις ακτές του Εύξεινου Πόντου, όπου η φύση αποδείχθηκε πιο επικίνδυνη από κάθε αντίπαλο.

Περίπου το 400 π.Χ., χιλιάδες Έλληνες μισθοφόροι υπό τον Ξενοφώντα έπεσαν παράλυτοι και σε κατάσταση παραληρήματος, αφού έφαγαν μέλι από κυψέλες της περιοχής. Το περιστατικό περιγράφεται λεπτομερώς στην «Κύρου Ἀνάβασις» και εξακολουθεί να προκαλεί το ενδιαφέρον των γιατρών, καθώς τα ίδια ακριβώς συμπτώματα εμφανίζονται μέχρι σήμερα στην ίδια περιοχή.

Η περιπέτεια άρχισε με την εξέγερση του Πέρση πρίγκιπα Κύρου του Νεότερου εναντίον του αδελφού του, για την οποία συγκέντρωσε χιλιάδες Έλληνες πολεμιστές. Όταν ο Κύρος σκοτώθηκε στη μάχη στα Κούναξα, οι μισθοφόροι έμειναν εγκλωβισμένοι χωρίς αρχηγό και εφόδια, βαθιά μέσα σε εχθρική αυτοκρατορία. Την ηγεσία ανέλαβε ο Ξενοφών και ξεκίνησε μαζί τους μια πολύμηνη, εξαντλητική υποχώρηση μέσα από τα χιονισμένα βουνά και τις αφιλόξενες περιοχές της Αρμενίας και της Μικράς Ασίας.

Στην επικράτεια της Κολχίδας, λίγες ημέρες πριν φτάσουν στη θάλασσα, οι εξαντλημένοι στρατιώτες σταμάτησαν σε χωριά με άφθονες προμήθειες και πολλές μέλισσες. Αγνοώντας την τοξικότητα του μελιού, οι πεινασμένοι άνδρες έσπευσαν να το φάνε και ο σκληραγωγημένος στρατός παρέλυσε μέσα σε λίγη ώρα. Όσοι κατανάλωσαν μικρή ποσότητα ζαλίστηκαν σαν μεθυσμένοι, ενώ εκείνοι που έφαγαν περισσότερο κατέρρευσαν σε κώμα, θυμίζοντας στρατό μετά από βαριά ήττα.

Σήμερα, η επιστήμη αποδίδει το φαινόμενο στις γραϊανοτοξίνες, φυσικές δηλητηριώδεις ουσίες που βρίσκονται στα άνθη των ροδόδεντρων της περιοχής και περνούν στο μέλι μέσω των μελισσών. Η κατανάλωση μεγάλης ποσότητας μπορεί να ρίξει απότομα την πίεση, να προκαλέσει βραδυκαρδία και προσωρινή απώλεια των αισθήσεων. Συνήθως, ωστόσο, οι ασθενείς αναρρώνουν πλήρως μέσα σε λίγες ώρες, χωρίς θανατηφόρες επιπτώσεις.

Ύστερα από λίγες ημέρες ανάρρωσης, οι Έλληνες συνέχισαν την πορεία τους προς την Τραπεζούντα, αφήνοντας πίσω τους έναν μοναδικό ιστορικό μύθο.

Το ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι πως το δηλητηριώδες μέλι δεν αποτέλεσε απλώς αιτία ενός ατυχήματος, αλλά χρησιμοποιήθηκε αργότερα ως το πρώτο καταγεγραμμένο βιολογικό και χημικό όπλο. Το 65 π.Χ., στη διάρκεια των Μιθριδατικών Πολέμων, οι Επτακωμήτες αξιοποίησαν την ίδια μέθοδο εναντίον των στρατιωτών του Πομπήιου. Άφησαν δοχεία με δηλητηριασμένο μέλι στους δρόμους και, όταν οι Ρωμαίοι το έφαγαν και έχασαν τις αισθήσεις τους, οι ντόπιοι τους εξόντωσαν χωρίς να συναντήσουν αντίσταση.

Η ιστορία του μελιού απέκτησε εμπορική αλλά και πολιτιστική σημασία στους αιώνες που ακολούθησαν. Τον 18ο αιώνα εξάγονταν στην Ευρώπη ολόκληροι τόνοι με την ονομασία «τρελό μέλι». Οι Ευρωπαίοι το πρόσθεταν σε αλκοολούχα ποτά για να ενισχύσουν τη δράση τους, συχνά χωρίς να γνωρίζουν τους κινδύνους. Στη σημερινή Τουρκία, το ντελί μπαλ εξακολουθεί να παράγεται και να καταναλώνεται παραδοσιακά ως τονωτικό ή αφροδισιακό, ενώ εξίσου επικίνδυνα μέλια υπάρχουν ακόμη και στα απόκρημνα βουνά των Ιμαλαΐων.