«Αυτόματες» πόρτες υπήρχαν σε αρχαία πόλη πριν από 2.000 χρόνια – Πώς λειτουργούσαν

Οι σημερινές αυτόματες πόρτες έχουν γίνει τόσο οικείες που περνούν σχεδόν απαρατήρητες. Μόλις κάποιος πλησιάσει την είσοδο ενός καταστήματος, ένας αισθητήρας ανιχνεύει την παρουσία του και οι πόρτες ανοίγουν χωρίς να τις αγγίξει.

Η ιδέα, ωστόσο, να ανοίγει μια πόρτα από μόνη της χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση δεν είναι σύγχρονη: είχε ήδη υλοποιηθεί πριν από περίπου 2.000 χρόνια.

Την ευφυή αυτή κατασκευή συνέλαβε ο Ήρων ο Αλεξανδρεύς, μαθηματικός και μηχανικός της ελληνιστικής και ρωμαϊκής Αλεξάνδρειας. Στα έργα του κατέγραψε δεκάδες μηχανισμούς, αξιοποιώντας αέρα, νερό, ατμό, αντίβαρα και πίεση· για τους ανθρώπους της εποχής, οι συσκευές αυτές θα έμοιαζαν σχεδόν μαγικές.

Στις εφευρέσεις που περιλαμβάνονται στα έργα του συγκαταλέγεται και ένα σύστημα για να ανοίγουν οι πόρτες ενός ναού. Η λειτουργία του δεν βασιζόταν σε ηλεκτρικό μοτέρ ή ηλεκτρονικό αισθητήρα, αλλά στη θερμότητα της φωτιάς του βωμού, η οποία ενεργοποιούσε μια σειρά μηχανικών διεργασιών.

Με το άναμμα της φωτιάς στον βωμό θερμαινόταν ο αέρας ενός κλειστού δοχείου και διαστελλόταν. Η πίεση που δημιουργούνταν έσπρωχνε νερό μέσα από έναν σωλήνα σε δεύτερο δοχείο. Όσο αυτό γέμιζε, αύξανε το βάρος του, κατέβαινε και τραβούσε τα σχοινιά που συνδέονταν με τους άξονες των θυρών.

Έτσι οι πόρτες άνοιγαν «μόνες τους».

Το θέαμα θα προκαλούσε έκπληξη σε έναν πιστό που στεκόταν έξω από τον ναό, χωρίς να βλέπει τι συνέβαινε στο εσωτερικό του μηχανισμού. Η φωτιά άναβε στον βωμό και, ύστερα από λίγο, οι μεγάλες πόρτες κινούνταν χωρίς να τις αγγίξει κανείς. Η τεχνολογία εντασσόταν σχεδόν στην ίδια την τελετουργία.

Με το σβήσιμο της φωτιάς, ο αέρας ψυχόταν και η πίεση στο σύστημα υποχωρούσε. Το νερό μπορούσε να επιστρέψει στην αρχική θέση του και, με τη βοήθεια ενός αντίβαρου, η κίνηση να αντιστραφεί, με αποτέλεσμα οι πόρτες να κλείσουν και πάλι.

Οι περιγραφές του Ήρωνα δεν αφορούσαν μόνο αυτόν τον μηχανισμό. Στα έργα του βρίσκουμε μηχανικά θέατρα, συσκευές που ενεργοποιούνταν με νομίσματα και μηχανισμούς παραγωγής ήχου, καθώς και την περίφημη αιολόσφαιρα. Η τελευταία περιστρεφόταν με ατμό και συχνά αναφέρεται ως μακρινός πρόγονος της ατμομηχανής.

Η σημασία των αρχαίων αυτόματων θυρών δεν βρίσκεται αποκλειστικά στο πόσο νωρίς κατασκευάστηκαν. Ο μηχανισμός τους αξιοποιούσε αρχές που παραμένουν χρήσιμες στη μηχανική: τη μεταβολή της πίεσης, τη μεταφορά υγρού, το βάρος, τις τροχαλίες και την ελεγχόμενη κίνηση.

Παραμένει άγνωστο πόσοι ναοί χρησιμοποίησαν στην πράξη το συγκεκριμένο σύστημα και αν αυτό διαδόθηκε ευρέως στην Αλεξάνδρεια. Ωστόσο, η περιγραφή του διασώθηκε στα έργα του Ήρωνα και αποτελεί ένδειξη του πόσο προχωρημένη μπορούσε να είναι η μηχανική σκέψη εκείνης της περιόδου.

Η Αλεξάνδρεια, άλλωστε, ξεχώριζε ως ένα από τα σπουδαιότερα επιστημονικά κέντρα της αρχαιότητας, με παράδοση που εκτεινόταν στα μαθηματικά, την αστρονομία και τη μηχανική.

Περίπου 2.000 χρόνια πριν από την εμφάνιση των ηλεκτρονικών αισθητήρων στις εισόδους των καταστημάτων, η φωτιά, ο αέρας, το νερό και ορισμένα αντίβαρα αρκούσαν για να ανοίξει μια πόρτα χωρίς ανθρώπινο άγγιγμα.