Μεσαίωνας: Κοιμούνταν όρθιοι οι άνθρωποι; Τι ισχύει

Η εικόνα ανθρώπων του Μεσαίωνα που περνούν τη νύχτα σχεδόν καθιστοί, ακουμπισμένοι σε μεγάλα μαξιλάρια, έχει διαδοθεί εδώ και πολλά χρόνια. Τη συνοδεύουν συχνά ισχυρισμοί ότι φοβούνταν τον θάνατο στον ύπνο, θεωρούσαν ανθυγιεινό να ξαπλώνουν εντελώς ή είχαν μικρά κρεβάτια επειδή κοιμούνταν σε ημικαθιστή στάση. Ωστόσο, η ιστορική εικόνα είναι σαφώς πιο περίπλοκη.

Σε μεσαιωνικά χειρόγραφα και εικόνες πράγματι εμφανίζονται άνθρωποι καθισμένοι ψηλά στο κρεβάτι, αλλά αυτό δεν αποδεικνύει ότι κοιμούνταν έτσι όλη τη νύχτα. Οι καλλιτέχνες ενδέχεται να επέλεγαν αυτή τη στάση για να φαίνονται καθαρά το πρόσωπο και το σώμα. Επιπλέον, αρκετές σκηνές δείχνουν ανθρώπους πριν κοιμηθούν ή μόλις ξυπνήσουν, καθώς και ασθενείς ή συνομιλητές.

Οι συνθήκες ύπνου διέφεραν ανάλογα με την κοινωνική θέση, καθώς τα κρεβάτια δεν ήταν ενιαίου τύπου. Μεγάλα ξύλινα κρεβάτια, στρώματα, κουρτίνες και πολλά μαξιλάρια μπορούσαν να έχουν οι εύποροι, ενώ οι φτωχότεροι χρησιμοποιούσαν απλούστερες επιφάνειες, συχνά με στρώματα γεμισμένα με άχυρο. Υπηρέτες και εργάτες ίσως κοιμούνταν σε όποιο σημείο υπήρχε διαθέσιμο, ενώ ήταν πολύ συχνότερο από ό,τι σήμερα να μοιράζονται δύο ή και περισσότερα άτομα ένα κρεβάτι.

Η χρήση επιπλέον μαξιλαριών μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να εξυπηρετούσε πρακτικές ανάγκες. Τα σπίτια ήταν ψυχρά και οι χώροι συχνά γεμάτοι καπνό από τζάκια ή εστίες. Παράλληλα, όσοι αντιμετώπιζαν αναπνευστικές δυσκολίες ή άλλα προβλήματα υγείας ίσως ανακουφίζονταν κρατώντας ανασηκωμένο τον κορμό τους. Αυτό, όμως, δεν στηρίζει τον ισχυρισμό ότι «όλοι στον Μεσαίωνα κοιμούνταν σχεδόν καθιστοί».

Μια διαφορετική πτυχή του ύπνου τότε αφορά το ενδεχόμενο να μην κοιμούνταν όλοι αδιάκοπα ως το πρωί. Σε ιστορικές μαρτυρίες γίνεται λόγος για έναν «πρώτο ύπνο» και έναν «δεύτερο ύπνο», τους οποίους χώριζε ένα διάστημα εγρήγορσης. Στο ενδιάμεσο, κάποιοι μπορούσαν να προσευχηθούν, να συζητήσουν, να ασχοληθούν με μικρές εργασίες ή απλώς να παραμείνουν ξύπνιοι προτού ξαναπέσουν για ύπνο. Οι ιστορικοί εξακολουθούν να συζητούν πόσο ευρέως εφαρμοζόταν αυτή η συνήθεια σε όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα.

Το καθημερινό πρόγραμμα των μοναχών ήταν ακόμη πιο ιδιαίτερο. Σε πολλά μοναστήρια οι θρησκευτικές τελετές διέκοπταν τη νύχτα και οι μοναχοί σηκώνονταν για προσευχή αρκετά πριν από την ανατολή του ήλιου. Διαφορετικές συνήθειες είχαν, επίσης, τα παιδιά, οι εργάτες και οι ευγενείς. Επομένως, δεν είναι σωστό να περιγράφεται ένας ενιαίος «μεσαιωνικός τρόπος ύπνου».

Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι οι άνθρωποι του Μεσαίωνα ξάπλωναν κανονικά όταν κοιμούνταν. Τα κρεβάτια, ο αριθμός των μαξιλαριών και οι ώρες ανάπαυσης μπορεί να διέφεραν, όμως η ιδέα ότι ολόκληρη η Ευρώπη κοιμόταν σχεδόν καθιστή αποτελεί περισσότερο σύγχρονο μύθο παρά ιστορική πραγματικότητα.

Ίσως τελικά το πιο ενδιαφέρον στοιχείο να είναι ότι ο ύπνος τους δεν ήταν τόσο παράξενος όσο συχνά φανταζόμαστε. Απλώς προσαρμοζόταν σε μια καθημερινότητα χωρίς ηλεκτρικό φωτισμό και κεντρική θέρμανση, αλλά και χωρίς τα ωράρια που σήμερα θεωρούμε αυτονόητα.