«Τα πρώτα βήματα του ανθρώπου στον Eλλαδικό χώρο» και η ιστορία που άλλαξαν

Πριν ακόμη αναπτυχθεί ο μυκηναϊκός πολιτισμός και υψωθούν τα επιβλητικά τείχη της Τίρυνθας, οι άνθρωποι στον ελλαδικό χώρο είχαν ήδη συγκροτήσει μόνιμες κοινότητες.

Από το 7000 έως το 6500 π.Χ., σε σπήλαια, παραλίμνιους οικισμούς και οργανωμένα χωριά εκδηλώθηκαν οι πρώτες προσπάθειες των ανθρώπων να τιθασεύσουν τη γη, αφήνοντας ανεξίτηλα τεκμήρια της παρουσίας τους.

Στη νοτιοανατολική Αργολίδα, στο δυτικό άκρο του όρμου της Κοιλάδας, βρίσκεται το σπήλαιο Φράγχθι, ένα από τα σημαντικότερα προϊστορικά μνημεία της Ανατολικής Μεσογείου. Οι άνθρωποι εγκαταστάθηκαν εκεί πολύ νωρίς, περίπου από το 40.000 έως το 28.000 π.Χ., και η κατοίκηση συνεχίστηκε χωρίς διακοπή μέχρι τη Νεολιθική εποχή, γύρω στο 3000 π.Χ. Όταν άρχισε η ανθρώπινη παρουσία, η είσοδος του σπηλαίου βρισκόταν περίπου 12,5 μέτρα πάνω από τη στάθμη της θάλασσας, η οποία βρισκόταν 6 έως 8 χιλιόμετρα μακρύτερα, ενώ μπροστά απλωνόταν μια εύφορη πεδιάδα.

Ανάμεσα στα ευρήματα του Φράγχθι συγκαταλέγεται ο αρχαιότερος πλήρης ανθρώπινος σκελετός που έχει εντοπιστεί στην Ελλάδα, με ηλικία 8.000 έως 10.000 ετών. Πρόκειται για νεαρό άνδρα, περίπου 25 ετών και ύψους 1,56 μέτρων, που είχε υποστεί σοβαρό τραύμα στο κεφάλι. Το σώμα του είχε τοποθετηθεί σε εμβρυακή στάση, με το κεφάλι προς τον νότο, και καλυφθεί με βαριές πέτρες, χωρίς κοσμήματα ή άλλα κτερίσματα. Σε κοντινή απόσταση βρέθηκαν επίσης δύο παιδικοί σκελετοί, τοποθετημένοι με αντίθετο προσανατολισμό.

Στο σπήλαιο βρέθηκαν όστρακα, κοσμήματα, εργαλεία από πέτρα και οστά, αλλά και μία από τις πρώτες συστηματικά μελετημένες συλλογές ιχθυολογικού υλικού της περιοχής. Τα ευρήματα δείχνουν ότι οι κάτοικοι είχαν αναπτύξει οργανωμένη αλιεία χιλιάδες χρόνια πριν από την εμφάνιση της γεωργίας. Ο οψιανός από τη Μήλο, που επίσης ανακαλύφθηκε εκεί, αποτελεί επιβεβαίωση ότι είχε ήδη αναπτυχθεί πρώιμο θαλάσσιο εμπόριο στο Αιγαίο.

Ένας από τους παλαιότερους και σημαντικότερους νεολιθικούς οικισμούς της Ευρώπης είναι το Σέσκλο στη Θεσσαλία. Η θέση του, κοντά σε εποχικά ρέματα και εύφορη γη, κατοικήθηκε από τις αρχές της 7ης χιλιετίας π.Χ., περίπου το 6800 π.Χ., έως και τη Μέση Εποχή του Χαλκού. Στον οικισμό περιλαμβάνονταν η Ακρόπολη στον λόφο Καστράκι και οι γύρω κατοικημένες ζώνες, όπου με τον χρόνο αναπτύχθηκαν 500 έως 800 κατοικίες.

Στην αρχή, στο Σέσκλο υπήρχαν απλές καλύβες, από τις οποίες διασώθηκαν αβαθή ορύγματα, κυκλικοί λάκκοι και ίχνη πηλού. Αργότερα κατασκευάστηκαν ανθεκτικότερα σπίτια, με λίθινα θεμέλια, πλίνθινες ανωδομές, δίρριχτες στέγες που στηρίζονταν σε δοκούς, ακόμη και καμινάδες. Οι κατοικίες στον λόφο ήταν πυκνά διατεταγμένες, χωρίζονταν από δρομάκια και πλατείες και προστατεύονταν από αναλημματικούς τοίχους. Ο οικισμός έγινε γνωστός για τα επιβλητικά «μέγαρά» του και την εξαιρετική γραπτή κεραμική.

Σε μικρή απόσταση από το Σέσκλο βρίσκεται το Διμήνι, ο πιο ιδιοσυγκρασιακός νεολιθικός οικισμός της Ευρώπης, που χρονολογείται στα τέλη της 5ης χιλιετίας π.Χ. Το πολεοδομικό του σχέδιο ξεχωρίζει για τους έξι ομόκεντρους περιβόλους, δηλαδή τα τείχη, που περιβάλλουν ανά δύο ολόκληρο τον λόφο. Τα σπίτια ήταν συγκεντρωμένα γύρω από την κεντρική αυλή ή στον χώρο ανάμεσα στους περιβόλους, με κοινόχρηστους χώρους για τους κατοίκους.

Στις δυτικές παρυφές του λόφου στο Διμήνι, η ιστορία συνδέεται με τη Μυκηναϊκή εποχή. Νοτιοανατολικά του νεολιθικού λόφου αναπτύχθηκε το σημαντικότερο μυκηναϊκό κέντρο της Θεσσαλίας, το οποίο ταυτίζεται με την αρχαία Ιωλκό, πατρίδα του Ιάσονα. Εκεί βρέθηκε ο επιβλητικός θολωτός τάφος «Τούμπα», που οικοδομήθηκε τον 13ο αιώνα π.Χ. με την εκφορική τεχνική, λίγο μετά τον γειτονικό θολωτό τάφο «Λαμιόσπιτο». Η διαδοχή των δύο τάφων επιβεβαιώνει τη διαχρονική σημασία της περιοχής.

Στην Πιερία της Μακεδονίας, τα Ρεβένια Κορινού αποτελούν εκτεταμένο οικισμό της Αρχαιότερης και Μέσης Νεολιθικής Περιόδου, από τα μέσα της 7ης έως τις αρχές της 6ης χιλιετίας π.Χ. Η κατοίκηση μετακινούνταν οριζόντια, ενώ ο χώρος είχε πυκνή διάταξη από λάκκους που τέμνονταν μεταξύ τους. Οι λάκκοι χρησίμευαν ως ημιυπόγεια καταλύματα, εργαστήρια ή χώροι απορριμμάτων, και πάνω τους υπήρχαν ευθύγραμμα κτίσματα.

Τα ευρήματα στα Ρεβένια καταγράφουν με ξεχωριστό τρόπο τις ταφικές πρακτικές της εποχής και τις σύνθετες τελετουργίες γύρω από τη διαχείριση των νεκρών. Στους έντεκα σκελετούς που εντοπίστηκαν, αρθρωμένες ταφές συνδυάζονταν με ανθρώπινες παρεμβάσεις, καθώς οστά μετακινήθηκαν ή αφαιρέθηκαν σε ενδιάμεσα στάδια της αποσύνθεσης. Τα στοιχεία αυτά φανερώνουν μια βαθιά και ιδιαίτερη σχέση των ανθρώπων με τον θάνατο.

Στην Καστοριά, στις όχθες της λίμνης Ορεστιάδας, ο Νεολιθικός Λιμναίος Οικισμός του Δισπηλιού φανερώνει τον τρόπο με τον οποίο οι κάτοικοί του προσαρμόστηκαν με ευρηματικότητα στο υδάτινο περιβάλλον. Η κατοίκησή του τοποθετείται από το 5800 π.Χ. έως το 4800 π.Χ. και οι κατασκευές του περιλάμβαναν πλατφόρμες πάνω σε πασσάλους, με καλύβες που στηρίζονταν σε χιλιάδες ξύλινους πασσάλους μπηγμένους στον λασπώδη βυθό. Τα τοιχώματα σχηματίζονταν από πλέγματα κλαδιών, τα οποία καλύπτονταν με λάσπη και άχυρο, και στο κέντρο κάθε καλύβας βρισκόταν η εστία.

Στα ευρήματα του Δισπηλιού περιλαμβάνεται ένα φλάουτο από οστό, ανάμεσα στα αρχαιότερα μουσικά όργανα της Ευρώπης. Ξεχωριστή θέση, ωστόσο, έχει η ξύλινη Πινακίδα του Δισπηλιού, που χρονολογείται στο 5260 π.Χ. και πάνω της έχουν χαραχτεί γραμμικά σύμβολα. Επειδή η γραφή αυτή προηγείται της Γραμμικής Α’, οι αρχαιολόγοι εκτιμούν ότι τα σύμβολα στα αγγεία της εποχής δεν είχαν μόνο διακοσμητικό ρόλο, αλλά αποτελούσαν πρώιμο τρόπο γραπτής επικοινωνίας.

Τα μυκηναϊκά όστρακα που έχουν εντοπιστεί, μαζί με την κυκλώπεια τεχνική κατασκευής του σωζόμενου τείχους γύρω από το Δισπηλιό, αποτελούν ενδείξεις πως η εξάπλωση του μυκηναϊκού πολιτισμού ξεπερνούσε τα ανάκτορα της Αργολίδας.

Η αδιάλειπτη πορεία αυτή, από τις σκοτεινές σπηλιές και τα σπίτια πάνω σε πασσάλους έως την κατασκευή των πρώτων οργανωμένων τειχών, αποδεικνύει ότι ο ελλαδικός χώρος αποτέλεσε ένα από τα πιο δραστήρια εργαστήρια του ανθρώπινου πολιτισμού.