Οι άγνωστες κατακόμβες κάτω από το κέντρο της Αθήνας είναι ανοιχτές στο κοινό

Σε απόσταση λίγων λεπτών από την πολυσύχναστη πλατεία Συντάγματος, κάτω από τους δρόμους του πολύβουου κέντρου, η Αθήνα διατηρεί ένα υπόγειο ίχνος της ταραχώδους ιστορίας της.

Ένα ξεχωριστό αρχιτεκτονικό σύνολο, όπου αποτυπώνονται διαδοχικά πολιτισμικά στρώματα αιώνων, βρίσκεται κάτω από τον παλαιότερο χριστιανικό ναό της σύγχρονης Αθήνας, στην οδό Φιλελλήνων.

Η θέση όπου βρίσκεται σήμερα ο βυζαντινός ναός της Αγίας Τριάδας, τον οποίο οι περισσότεροι γνωρίζουν ως Ρωσική Εκκλησία, έχει ιστορία που φτάνει στην αρχαιότητα. Εκεί υπήρχε αρχικά ιερό αφιερωμένο στον Λύκειο Απόλλωνα, ένας σημαντικός τόπος λατρείας στην κλασική εποχή. Αργότερα, με τη ρωμαϊκή κυριαρχία και την επίδραση του αυτοκράτορα Αδριανού, ο χώρος άλλαξε ριζικά: στη θέση του αρχαίου ναού δημιουργήθηκαν μεγάλα ρωμαϊκά λουτρά, γνωστά ως βαλανείον, που εξυπηρετούσαν τους κατοίκους της Αθήνας.

Κατά τη βυζαντινή περίοδο η περιοχή απέκτησε ξανά διαφορετική αρχιτεκτονική μορφή. Πάνω στις εγκαταστάσεις των λουτρών χτίστηκε μοναστήρι, ενώ οι τεχνίτες αξιοποίησαν τους υπόγειους χώρους και τους μετέτρεψαν σε κρύπτες και οστεοφυλάκια για τη μοναστική κοινότητα.

Όσοι κατεβαίνουν σήμερα στα υπόγεια της εκκλησίας συναντούν ένα σπάνιο ιστορικό μνημείο. Στους ιδιαίτερους θαλάμους σώζονται αρχαία ψηφιδωτά δάπεδα, κατάλοιπα των ρωμαϊκών λουτρών και μεταγενέστεροι ταφικοί χώροι της βυζαντινής περιόδου. Οι κρυμμένες κατακόμβες αποκαλύφθηκαν στις ανασκαφές του 19ου αιώνα, ωστόσο για πάνω από εκατό χρόνια δεν ήταν προσβάσιμες στο κοινό. Μόλις το 2025 δόθηκε η δυνατότητα επίσκεψης στο εντυπωσιακό υπόγειο μνημείο, επιτρέποντας σε Αθηναίους και επισκέπτες να ανακαλύψουν ένα από τα πιο ατμοσφαιρικά μυστικά της πόλης.

Στα υπόγεια της Ρωσικής Εκκλησίας υπάρχουν στοιχεία που προκαλούν δέος και τροφοδοτούν τη φαντασία όσων κατεβαίνουν τα πέτρινα σκαλιά. Η ιδιαίτερη διάταξη των θαλάμων κρύβει παράξενες λεπτομέρειες και κάνει τον χώρο να μοιάζει με αληθινό υπόγειο αίνιγμα. Ξεχωρίζει η συνύπαρξη του αρχαίου υδραγωγείου και των βυζαντινών τάφων: οι διακλαδώσεις του Πεισιστράτειου Υδραγωγείου τέμνουν το υπόγειο της εκκλησίας. Το έργο σχεδιάστηκε τον 6ο αιώνα π.Χ., ώστε να μεταφέρει υπόγεια νερά από πηγές στους πρόποδες του Λυκαβηττού και κατά μήκος της κοίτης του Ιλισού. Αρχαίοι μηχανικοί χάραξαν στοές στον βράχο και αξιοποίησαν τη φυσική κατωφέρεια, οδηγώντας το νερό προς το κέντρο της Αρχαίας Αθήνας και την Αγορά.

Κλειστό και στεγανό, το Πεισιστράτειο Υδραγωγείο αποτελούνταν από πήλινους σωλήνες και στοές σκαμμένες βαθιά στον συμπαγή βράχο. Το νερό περνούσε προστατευμένο μέσα στους αγωγούς, χωρίς να επικοινωνεί με τους θαλάμους από πάνω. Τον 11ο αιώνα, όταν οι Βυζαντινοί κατασκεύασαν κρύπτες και οστεοφυλάκια, αξιοποίησαν τα ψηλότερα επίπεδα των παλαιών ρωμαϊκών λουτρών, με τα γερά πέτρινα δάπεδα και τους τοίχους. Παράλληλα, οι μοναχοί έκλειναν τις ταφικές κόγχες και μετέφεραν στα οστεοφυλάκια μόνο τα αποξηραμένα οστά, μετά την ανακομιδή, αποτρέποντας την οργανική σήψη. Η στεγανότητα των αρχαίων πήλινων αγωγών και η ανθεκτική τοιχοποιία διατηρούσαν έτσι το νερό καθαρό και χωριστά από τους τάφους, καθώς συνέχιζε να κυλά χωρίς να μολύνεται. Εδώ και χιλιάδες χρόνια ρέει κάτω από τις πλάκες, δημιουργώντας μια απόκοσμη υγρή ατμόσφαιρα δίπλα στα παλιά οστεοφυλάκια.

Η ασυνήθιστη όψη του χώρου οφείλεται και στις κατασκευαστικές επιλογές των Βυζαντινών. Για να στηρίξουν τους ταφικούς θαλάμους, οι μοναχοί αξιοποίησαν τα ρωμαϊκά τόξα των λουτρών, ενώ παλιοί θερμαντικοί αεραγωγοί έκλεισαν και έγιναν σκοτεινές κρύπτες. Έτσι, τα αρχαία ψηφιδωτά βρέθηκαν δίπλα σε μεσαιωνικούς σκελετούς.

Γύρω από τις κατακόμβες διατηρείται επίσης ένας παλιός αστικός θρύλος της Αθήνας. Οι τοπικές διηγήσεις θέλουν τις υπόγειες στοές να συνεχίζονται πέρα από τον ναό, σχηματίζοντας ένα μυστικό δίκτυο που φέρεται να ένωνε την περιοχή με το Παλαιό Ανάκτορο, όπου βρίσκεται σήμερα η Βουλή, και να χρησίμευε ως οδός διαφυγής σε περιόδους κινδύνου.

Δείτε βίντεο ΕΔΩ και ΕΔΩ

photo: eurokinissi