Το πείραμα του Μίλγκραμ: Μπορούν οι άνθρωποι να υπακούσουν στις πιο ανήθικες εντολές;

Μέχρι ποιο σημείο μπορεί να φτάσει ένας συνηθισμένος άνθρωπος, όταν κάποιος με εξουσία τού ζητήσει να προκαλέσει πόνο σε έναν συνάνθρωπό του;

Η κοινωνική ψυχολογία έδωσε την απάντησή της τη δεκαετία του 1960, αποκαλύπτοντας κάτι από τα πιο σοκαριστικά για την ανθρώπινη φύση. Το εύρημα εξακολουθεί να προκαλεί έντονες συζητήσεις μέχρι σήμερα.

Πολλοί θέλουμε να πιστεύουμε ότι έχουμε ακλόνητες ηθικές αρχές και πως θα αντιστεκόμασταν σε παράλογες ή βίαιες διαταγές. Ωστόσο, η επιστήμη αποδομεί αυτή την πεποίθηση.

Το πείραμα που προκάλεσε σοκ στην επιστημονική κοινότητα

Το 1961, στο Πανεπιστήμιο Yale, ο κοινωνικός ψυχολόγος Στάνλεϊ Μίλγκραμ (Stanley Milgram) πραγματοποίησε ένα από τα πλέον γνωστά και αμφιλεγόμενα πειράματα στην ιστορία της ψυχολογίας. Η αφορμή ήταν η δίκη του ναζί εγκληματία πολέμου Άντολφ Άιχμαν, ο οποίος υποστήριζε πως «απλώς ακολουθούσε εντολές» όταν διέπραττε φρικαλεότητες. Ο Μίλγκραμ επιδίωξε να διαπιστώσει αν συνηθισμένοι άνθρωποι θα μπορούσαν να κάνουν αποτρόπαιες πράξεις επειδή τους το ζητούσε ένα πρόσωπο με εξουσία.

Η διαδικασία: Οι εθελοντές νόμιζαν πως συμμετείχαν σε μελέτη σχετικά με τη μνήμη και τη μάθηση. Έπαιρναν τον ρόλο του «δασκάλου», ενώ ένας ηθοποιός, που εμφανιζόταν ως εξεταζόμενος, αναλάμβανε τον ρόλο του «μαθητή» και ήταν δεμένος σε καρέκλα σε διπλανό δωμάτιο.

Η «τιμωρία»: Σε κάθε λανθασμένη απάντηση του «μαθητή», ο «δάσκαλος» καλούνταν να του κάνει ηλεκτροσόκ. Η τάση ανέβαινε κατά 15 βολτ με κάθε λάθος, από τα αρχικά 15V μέχρι τα 450V, που παρουσιάζονταν ως θανατηφόρα.

Το ηλεκτροσόκ ήταν εικονικό: Στην πράξη δεν περνούσε ηλεκτρικό ρεύμα. Ο ηθοποιός προσποιούνταν ότι πονούσε, φώναζε και παρακαλούσε τον «δάσκαλο» να διακόψει, ώσπου τελικά σταματούσε να μιλά, κάνοντας να φαίνεται πως είχε λιποθυμήσει ή πεθάνει. Παρότι άκουγαν τις κραυγές, το 65% των συμμετεχόντων έφτασε στα 450 βολτ, το ανώτατο επίπεδο, όταν ο ερευνητής με την άσπρη ποδιά έλεγε ήρεμα αλλά επίμονα: «Το πείραμα απαιτεί να συνεχίσετε».

Γιατί οι άνθρωποι υπακούουν τυφλά στην εξουσία

Πώς γίνεται άνθρωποι χωρίς εγκληματική προδιάθεση να δεχτούν να βασανίσουν έναν άγνωστο; Η ψυχολογική έρευνα αναδεικνύει τρεις βασικούς μηχανισμούς:

Μεταφορά της ευθύνης: Το άτομο παύει να αισθάνεται υπεύθυνο για όσα κάνει και λειτουργεί ως απλό «εργαλείο» της εξουσίας, πιστεύοντας ότι υπεύθυνος είναι αποκλειστικά ο προϊστάμενος ή ο ειδικός.
Η επίδραση του περιβάλλοντος και της αυθεντίας: Ένας επιστήμονας με κύρος μέσα σε ένα αναγνωρισμένο πανεπιστήμιο δημιουργεί την αίσθηση πως όσα συμβαίνουν είναι «νόμιμα». Η υπακοή γίνεται ισχυρότερη όταν το θύμα βρίσκεται απομονωμένο και το πρόσωπο της εξουσίας είναι κοντά σε εκείνον που προκαλεί τη βλάβη.
Σταδιακή κλιμάκωση: Όλα ξεκινούν από μια μικρή, σχεδόν ανεπαίσθητη εντολή, όπως τα 15 βολτ, και προχωρούν βήμα βήμα. Αφού κάποιος κάνει την αρχή, δυσκολεύεται πολύ να σταματήσει και να θέσει όρια, καθώς αυτό θα σήμαινε ότι αμφισβητεί τις προηγούμενες αποφάσεις του.

Το μήνυμα του πειράματος παραμένει επίκαιρο

Το πείραμα του Μίλγκραμ έχει σημασία και για το σήμερα, όχι μόνο για το παρελθόν. Αποδεικνύει πως τα όρια ανάμεσα στο «καλό» και το «κακό» δεν καθορίζονται πάντοτε από την προσωπικότητα, αλλά και από τις συνθήκες στις οποίες βρίσκεται κανείς. Όπως επισημαίνουν σύγχρονοι κοινωνικοί ψυχολόγοι, το πιο ανησυχητικό συμπέρασμα δεν είναι ότι οι άνθρωποι είναι κακοί, αλλά ότι μπορούν να εκτελέσουν μια ανήθικη εντολή ακόμη κι αν δεν συμφωνούν μαζί της. Η γνώση αυτών των μηχανισμών είναι το πρώτο και σημαντικότερο βήμα για να διαφυλάξουμε την κριτική μας σκέψη απέναντι σε κάθε μορφή αυταρχικής εξουσίας.