Το σκαλοπάτι που οδήγησε στον θησαυρό του Τουταγχαμών στις 4 Νοεμβρίου 1922

Στις 4 Νοεμβρίου 1922, ένα λαξευμένο σκαλοπάτι κάτω από τα ερείπια αρχαίων εργατικών καλυβών σηματοδότησε την αρχή μιας ανακάλυψης που θα προκαλούσε παγκόσμια αίσθηση.

Η ομάδα του Χάουαρντ Κάρτερ βρήκε τη σκάλα προς τον τάφο του Τουταγχαμών στην Κοιλάδα των Βασιλέων, στη δυτική όχθη του Νείλου, απέναντι από το σημερινό Λούξορ.

Η χρυσή νεκρική προσωπίδα δεν είχε αποκαλυφθεί εκείνη την ημέρα, ενώ ο ταφικός θάλαμος παρέμενε κλειστός.

Είχε, όμως, βρεθεί η είσοδος ενός χώρου που διατηρούσε έναν ανεπανάληπτο θησαυρό της αρχαίας Αιγύπτου.

Πέρα από τη λάμψη του χρυσού, το εύρημα είχε τεράστια σημασία: τα αντικείμενα που συνόδευαν στον θάνατο έναν νεαρό φαραώ θα έδιναν στους αρχαιολόγους μια σπάνια ματιά στη βασιλική ζωή, την τέχνη και τις ταφικές πεποιθήσεις πριν από περισσότερα από τρεις χιλιάδες χρόνια.

Η ανακάλυψη θα έφερνε επίσης στο παγκόσμιο προσκήνιο έναν ηγεμόνα που μέχρι τότε ήταν σχετικά άγνωστος. Το όνομα του Τουταγχαμών θα γινόταν οικείο ακόμη και σε όσους ήξεραν ελάχιστα για τον πολιτισμό του Νείλου.

Μια επίμονη αναζήτηση φτάνει στην τελευταία της ευκαιρία

Η επιτυχία άργησε να έρθει. Επί χρόνια ο Κάρτερ είχε αφιερώσει χρόνο στην Αίγυπτο, αποκτώντας πείρα τόσο στις ανασκαφές όσο και στην καταγραφή αρχαιοτήτων.

Δεν έπαψε να πιστεύει ότι ο Τουταγχαμών είχε ταφεί στην Κοιλάδα των Βασιλέων, παρά τις αποτυχημένες προηγούμενες έρευνες. Για να συνεχιστεί η αναζήτηση χρειάζονταν χρήματα, εργατικά χέρια και υπομονή, χωρίς βεβαιότητα πως η προσπάθεια θα απέδιδε καρπούς.

Ο λόρδος Κάρναρβον, που χρηματοδοτούσε τον Κάρτερ, είχε αρχίσει να διατηρεί επιφυλάξεις για τη συνέχιση των ερευνών.

Ύστερα από διαδοχικές απογοητευτικές περιόδους, ο Κάρτερ τον έπεισε να υποστηρίξει ακόμη μία ανασκαφική σεζόν.

Η επιλογή που έγινε αποδείχθηκε καθοριστική: τον Νοέμβριο του 1922, οι ανασκαφές μεταφέρθηκαν στην περιοχή κοντά στον τάφο του Ραμσή ΣΤ΄.

Η είσοδος στον τάφο που αναζητούσαν βρισκόταν κρυμμένη κάτω από τα απομεινάρια των αρχαίων καλυβών.

Συχνά η γνωστή ιστορία αποδίδει την ανακάλυψη στον θρίαμβο ενός μοναχικού εξερευνητή.

Ωστόσο, το αποτέλεσμα ήταν έργο μιας ολόκληρης ομάδας, στην οποία συμμετείχαν καθοριστικά Αιγύπτιοι εργάτες και έμπειροι επιστάτες.

Η πείρα τους στις ανασκαφές, η καθημερινή σκληρή δουλειά και η προσεκτική απομάκρυνση των υλικών υπήρξαν αναγκαίες για να προχωρήσει η έρευνα.

Για πολλές δεκαετίες, η συνεισφορά τους επισκιαζόταν από τα διάσημα ευρωπαϊκά ονόματα.

Η θαμμένη σκάλα οδηγεί στη σφραγισμένη είσοδο

Καθώς η σκάλα καθαριζόταν, αποκαλυπτόταν μια κλειστή θύρα με αρχαία σφραγίσματα. Ο Κάρτερ αντιλήφθηκε ότι βρισκόταν μπροστά σε ένα εξαιρετικά σημαντικό εύρημα και ειδοποίησε τον Κάρναρβον στην Αγγλία.

Ακολούθησε αναμονή για την άφιξή του και τη συνέχιση των εργασιών. Καθώς η είσοδος αποκαλυπτόταν προσεκτικά, έγιναν ορατές και οι σφραγίδες που έφεραν το όνομα του Τουταγχαμών.

Στις 26 Νοεμβρίου, ο Κάρτερ είχε ανοίξει την πρώτη θύρα και καθαρίσει τον διάδρομο από όσα τον έφραζαν, όταν έφτασε σε μια δεύτερη, σφραγισμένη είσοδο. Άνοιξε μια μικρή οπή και κοίταξε στο εσωτερικό με τη βοήθεια ενός κεριού.

Με τον καιρό, στο εσωτερικό ξεχώρισε έπιπλα, αγάλματα, κιβώτια και επιφάνειες καλυμμένες με χρυσό.

Η σκηνή αυτή συγκαταλέγεται πλέον στις πιο γνωστές στιγμές της αρχαιολογικής ιστορίας.

Οι τέσσερις θάλαμοι και ο κόσμος των κτερισμάτων

Στον τάφο υπήρχαν τέσσερις κύριοι χώροι, με πλήθος αντικειμένων για διαφορετικές χρήσεις.

Ανάμεσά τους υπήρχαν άρματα, κρεβάτια, περίτεχνα κιβώτια, κοσμήματα, αγγεία και προσωπικά αντικείμενα του βασιλιά.

Τα κτερίσματα μαρτυρούσαν αφενός την υψηλή δεξιοτεχνία των τεχνιτών και αφετέρου την πεποίθηση ότι ο νεκρός ηγεμόνας έπρεπε να έχει μαζί του όλα τα απαραίτητα για τη ζωή μετά τον θάνατο.

Κάθε αντικείμενο μπορούσε να προσφέρει στοιχεία που ξεπερνούσαν την αξία του ως υλικού αγαθού.

Το σύνολο είχε διατηρηθεί σε εξαιρετική κατάσταση, χωρίς όμως ο τάφος να είχε μείνει εντελώς ανέγγιχτος.

Στοιχεία φανέρωναν αρχαίες παραβιάσεις και επανασφράγιση, αλλά μεγάλο τμήμα του περιεχομένου είχε επιβιώσει.

Σε σύγκριση με πολλούς άλλους βασιλικούς τάφους, αυτός διατηρούσε ακόμη ένα εκτεταμένο σύνολο ταφικών αντικειμένων.

Η συνύπαρξη χιλιάδων αντικειμένων ήταν εκείνη που μετέτρεψε την ανακάλυψη σε μοναδικό μέσο για την ιστορική έρευνα.

Τον Φεβρουάριο του 1923 αποκαλύφθηκε ο ταφικός θάλαμος. Σε αυτόν δέσποζαν μεγάλοι ξύλινοι ναΐσκοι με επιχρύσωση, τοποθετημένοι ο ένας μέσα στον άλλο.

Στο εσωτερικό τους προστατευόταν η σαρκοφάγος, ενώ η μούμια βρισκόταν μέσα σε τρία διαδοχικά φέρετρα.

Το εσωτερικό ήταν κατασκευασμένο από χρυσό. Σε επόμενο στάδιο των εργασιών βρέθηκε η διάσημη χρυσή προσωπίδα, που έμελλε να γίνει το πιο αναγνωρίσιμο πρόσωπο της αρχαίας Αιγύπτου.

Ο νεαρός Τουταγχαμών πέρα από τη χρυσή προσωπίδα

Ο Τουταγχαμών έγινε βασιλιάς όταν ήταν περίπου εννέα ετών και πέθανε πριν κλείσει τα είκοσι.

Η σύντομη περίοδος της βασιλείας του χρονολογείται στον 14ο αιώνα π.Χ., σε εποχή μεγάλων πολιτικών και θρησκευτικών αλλαγών.

Πριν από αυτόν είχε κυριαρχήσει ο Ακενατών, ο οποίος προώθησε τη λατρεία του Ατών και ανέτρεψε τις παραδοσιακές ισορροπίες.

Στα χρόνια του Τουταγχαμών αποκαταστάθηκαν οι παλαιότερες λατρείες και η θέση του Άμμωνα.

Το αρχικό όνομα του βασιλιά ήταν Τουταγχατών· η μετονομασία του αντανακλούσε τη θρησκευτική αλλαγή.

Η φήμη που έχει σήμερα δεν συνδέεται, πάντως, με μεγάλες στρατιωτικές κατακτήσεις ή με μακρόχρονη βασιλεία.

Την οφείλει κυρίως στο γεγονός ότι ο τάφος του διασώθηκε και ανακαλύφθηκε ξανά ύστερα από αιώνες που είχε ξεχαστεί.

Εδώ βρίσκεται η ιστορική ειρωνεία: ένας βασιλιάς με σύντομη βασιλεία έγινε πιο αναγνωρίσιμος από πολλούς προκατόχους του, παρότι εκείνοι ήταν ισχυρότεροι.

Η προέλευση της «κατάρας του Φαραώ»

Στις 5 Απριλίου 1923, ο Κάρναρβον πέθανε στο Κάιρο από λοίμωξη που αποδόθηκε σε μολυσμένο τσίμπημα κουνουπιού και προκάλεσε σοβαρές επιπλοκές.

Ο θάνατός του σημειώθηκε λίγους μήνες μετά την ανακάλυψη και οδήγησε σε δημοσιεύματα που αναπαρήγαγαν την ιδέα μιας υποτιθέμενης κατάρας.

Δεν άργησαν να προστεθούν στην ίδια δραματική ιστορία και άλλοι θάνατοι, ανθρώπων με άμεση ή έμμεση σχέση με τον τάφο.

Η χρονική εγγύτητα των γεγονότων προβλήθηκε ως ένδειξη υπερφυσικής εκδίκησης, παρότι δεν υπήρχαν επιστημονικά στοιχεία που να τη στηρίζουν.

Η εικόνα της μούμιας που εκδικείται είχε ήδη εμφανιστεί στη λογοτεχνία και στη λαϊκή φαντασία.

Η ανακάλυψη έδωσε το κατάλληλο περιβάλλον για να επιστρέψει αυτή η ιδέα, και η διεθνής δημοσιογραφική κάλυψη διεύρυνε σημαντικά την απήχησή της.

Σε μεταγενέστερη μελέτη ανθρώπων που είχαν εκτεθεί στις υποτιθέμενες συνέπειες της «κατάρας» δεν εντοπίστηκε ανάλογη αύξηση των θανάτων.

Ο Κάρτερ, από την πλευρά του, έζησε μέχρι το 1939.

Η διαχρονική σημασία της ανακάλυψης

Η διαδικασία απομάκρυνσης των ευρημάτων δεν περιορίστηκε σε μια σύντομη συλλογή θησαυρών.

Για περίπου δέκα χρόνια, ειδικοί από διαφορετικούς κλάδους εργάστηκαν στην προσεκτική καταγραφή, τη φωτογράφιση και τη συντήρησή τους.

Πολύτιμα στοιχεία για την κατάσταση και τη θέση των αντικειμένων διασώθηκαν χάρη στις φωτογραφίες του Χάρι Μπάρτον και στα λεπτομερή αρχεία που κράτησε η ομάδα.

Το υλικό αυτό εξακολουθεί να αποτελεί βάση για την έρευνα.

Την ίδια περίοδο, καθώς ενισχυόταν η εθνική ταυτότητα των Αιγυπτίων και αμφισβητούνταν η αποικιακή επιρροή, ο Τουταγχαμών απέκτησε ξεχωριστή σημασία για τους ίδιους.

Έτσι, η ιστορία του τάφου θέτει και το ζήτημα του ποιος πραγματοποιεί την έρευνα για το παρελθόν, ποιος το ερμηνεύει και ποιος το παρουσιάζει.

Πάνω από έναν αιώνα μετά, το πρώτο σκαλοπάτι εξακολουθεί να συμβολίζει μια ανακάλυψη που έφερε σε επαφή δύο κόσμους μακρινούς μεταξύ τους.

Πέρα από τον χρυσό και τους θρύλους, ήρθαν στο φως άνθρωποι, πεποιθήσεις και έργα που είχαν επιβιώσει μέσα στη σιωπή.