DW: Πώς η Κύπρος απομακρύνεται από τη Μόσχα και ενισχύει την αμυντική συνεργασία με τις ΗΠΑ

Η Κυπριακή Δημοκρατία περιορίζει σταδιακά την εξάρτησή της από τα ρωσικά όπλα και διευρύνει την αμυντική συνεργασία της με τις ΗΠΑ, όπως γράφει η DW, περιγράφοντας τη γεωπολιτική μετατόπιση μιας χώρας που επί δεκαετίες διατηρούσε στενούς δεσμούς με τη Μόσχα και ισορροπούσε μεταξύ Ανατολής και Δύσης.

Σε συνέντευξή του στο Κυπριακό Πρακτορείο Ειδήσεων στις 4 Οκτωβρίου, ο νέος πρέσβης των ΗΠΑ στην Κύπρο, Τζον Μπρέσλοου, παρουσίασε σχέδια αναβάθμισης της αεροπορικής βάσης «Ανδρέας Παπανδρέου» στην Πάφο, ώστε να μπορεί να φιλοξενεί μεγάλα αμερικανικά στρατιωτικά μεταγωγικά αεροσκάφη. Ανακοίνωσε επίσης σχέδια για συχνότερες επισκέψεις αμερικανικών πολεμικών πλοίων σε κυπριακά λιμάνια και επέκταση των κοινών στρατιωτικών δραστηριοτήτων.

Ιδιαίτερη πολιτική σημασία είχε, κατά τη DW, η διαβεβαίωσή του ότι «οι Ηνωμένες Πολιτείες θα προστατεύσουν την Κύπρο στο μέλλον». Η δήλωση δεν αποτελεί επίσημη αμερικανική εγγύηση ασφάλειας, αντανακλά όμως την αυξανόμενη συνεργασία των δύο χωρών.

Από τους Αδέσμευτους στους δεσμούς με τη Μόσχα

Μετά την ανεξαρτησία της από το Ηνωμένο Βασίλειο το 1960, η Κύπρος επιδίωξε να ισορροπήσει τις σχέσεις της με Ανατολή και Δύση. Υπό τον πρώτο πρόεδρό της, Αρχιεπίσκοπο Μακάριο Γ΄, έγινε το 1961 ιδρυτικό μέλος του Κινήματος των Αδεσμεύτων. Η πολιτική αυτή επέτρεψε στη Λευκωσία να διατηρήσει στενούς δεσμούς με τη Σοβιετική Ένωση χωρίς να διακόψει τις σχέσεις της με τη Δύση.

Ακόμη και μετά την ένταξή της στην ΕΕ το 2004, η Κύπρος διατήρησε ισχυρούς πολιτικούς, οικονομικούς και στρατιωτικούς δεσμούς με τη Μόσχα. Αντίθετα, τις σχέσεις με τις ΗΠΑ συνέχισαν να σκιάζουν η τουρκική εισβολή του 1974 και η απουσία αποφασιστικής αμερικανικής δράσης κατά της Άγκυρας. Η Ουάσιγκτον έδωσε προτεραιότητα στη στρατηγική της σχέση με την Τουρκία, βασική σύμμαχο στο ΝΑΤΟ.

Η αμερικανική στάση τροφοδότησε αντι-αμερικανικά αισθήματα, που κορυφώθηκαν σε βίαιη διαδήλωση έξω από την πρεσβεία των ΗΠΑ στη Λευκωσία στις 19 Αυγούστου 1974, όταν ο Αμερικανός πρέσβης Ρότζερ Ντέιβις σκοτώθηκε από πυροβολισμό. Η δυσπιστία εντάθηκε το 1987, όταν η Ουάσιγκτον επέβαλε εμπάργκο όπλων στην Κυπριακή Δημοκρατία, επισήμως για να αποτρέψει έναν εξοπλιστικό ανταγωνισμό στο νησί και να μη δυσχεράνει τις προσπάθειες επίλυσης του Κυπριακού.

Το εμπάργκο συνέβαλε στην εξάρτηση της Εθνικής Φρουράς από ρωσικά οπλικά συστήματα. Μετά την προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία το 2014, η κυπριακή κυβέρνηση εξέφρασε σοβαρές επιφυλάξεις για αυστηρότερες ευρωπαϊκές κυρώσεις, με τον τότε υπουργό Εξωτερικών Ιωάννη Κασουλίδη να προειδοποιεί για δυνητικά καταστροφικές συνέπειες στην κυπριακή οικονομία.

Τον Φεβρουάριο του 2015, ο πρόεδρος Νίκος Αναστασιάδης υπέγραψε στη Μόσχα σειρά συμφωνιών με τον Βλαντίμιρ Πούτιν, μεταξύ των οποίων μνημόνιο ναυτικής συνεργασίας που διευκόλυνε τις επισκέψεις ρωσικών πολεμικών πλοίων σε κυπριακά λιμάνια. Η Μόσχα συμφώνησε επίσης σε ευνοϊκότερους όρους αποπληρωμής του δανείου των 2,5 δισ. ευρώ που είχε χορηγήσει στην Κύπρο το 2011.

Η συνεργασία παρέμενε στενή και τον Οκτώβριο του 2021, όταν ο τότε υπουργός Εξωτερικών και σημερινός πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης υπέγραψε στη Μόσχα με τον Ρώσο ομόλογό του Σεργκέι Λαβρόφ πλαίσιο στρατηγικής συνεργασίας για την περίοδο 2022-2024.

Η εισβολή στην Ουκρανία ως σημείο καμπής

Η πλήρους κλίμακας ρωσική εισβολή στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022 αποτέλεσε το αποφασιστικό σημείο καμπής. Σύμφωνα με τον Κωνσταντίνο Αδαμίδη, αναπληρωτή καθηγητή διεθνών σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, επιτάχυνε μια γεωπολιτική στροφή προς τη Δύση που είχε ήδη αρχίσει.

«Για πρώτη φορά, η Κυπριακή Δημοκρατία επέλεξε ανοιχτά και απερίφραστα να ταχθεί με τη Δύση, παρά το οικονομικό και πολιτικό κόστος της ρήξης με τη Μόσχα», δήλωσε ο Αδαμίδης στη DW.

Η Λευκωσία ευθυγραμμίστηκε με τις κυρώσεις της ΕΕ κατά της Ρωσίας, παρά τους ισχυρούς δεσμούς της κυπριακής οικονομίας με τη Μόσχα, ιδίως στις υπηρεσίες, τις επενδύσεις και τον τουρισμό. Κατά τον Αδαμίδη, η στάση αυτή άνοιξε τον δρόμο για στενότερες σχέσεις με τις ΗΠΑ, ιδιαίτερα στον τομέα της ασφάλειας, καθώς η Κύπρος έπεισε την Ουάσιγκτον ότι μπορεί να αποτελέσει αξιόπιστο εταίρο στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η αμυντική συνεργασία με τις Ηνωμένες Πολιτείες

Η προσέγγιση είχε αποκτήσει θεσμική βάση πριν από τον πόλεμο, με τη διμερή δήλωση προθέσεων για συνεργασία στον τομέα της ασφάλειας το 2018. Ακολούθησαν και άλλες πρωτοβουλίες, μεταξύ των οποίων το Κέντρο Ασφάλειας Ξηράς, Ανοικτών Θαλασσών και Λιμένων της Κύπρου (CYCLOPS), που χρηματοδοτήθηκε από τις ΗΠΑ και εγκαινιάστηκε στη Λάρνακα τον Απρίλιο του 2022.

Το κέντρο εκπαιδεύει προσωπικό ασφαλείας από την Κύπρο και άλλες χώρες της περιοχής σε αντικείμενα όπως η ασφάλεια λιμένων, η αντιτρομοκρατία και η πρόληψη της διακίνησης επικίνδυνων υλικών.

Τον Σεπτέμβριο του 2022, η Ουάσιγκτον ανακοίνωσε την πλήρη αναστολή του εμπάργκο όπλων του 1987, επιτρέποντας την εξαγωγή φονικού στρατιωτικού εξοπλισμού στην Κύπρο, υπό την προϋπόθεση των αναγκαίων αμερικανικών εγκρίσεων. Η αναστολή δεν είναι μόνιμη, υπόκειται σε περιοδική ανανέωση και έχει ανανεωθεί έως τις 30 Σεπτεμβρίου 2027.

Το ΝΑΤΟ και η αποδέσμευση από τα ρωσικά όπλα

Η Κύπρος δεν είναι μέλος του ΝΑΤΟ. Η αναγκαστική προσγείωση ιρανικού drone στη βρετανική στρατιωτική βάση στο Ακρωτήρι τον Μάρτιο αναζωπύρωσε τη συζήτηση για ενδεχόμενη ένταξη στη Συμμαχία.

Τότε, ο Νίκος Χριστοδουλίδης δήλωσε ότι η Κύπρος προετοιμαζόταν για πιθανή ένταξη σε στρατιωτικό, επιχειρησιακό και διοικητικό επίπεδο και ότι θα υπέβαλλε αίτηση «ακόμη και αύριο, αν ήταν δυνατόν». Τόνισε, ωστόσο, ότι η ένταξη δεν είναι δυνατή επειδή «δεν υπάρχουν οι πολιτικές προϋποθέσεις, λαμβανομένης υπόψη της γνωστής θέσης της Τουρκίας».

Παράλληλα, η Κύπρος επιδιώκει να περιορίσει σταδιακά την εξάρτησή της από τα ρωσικής κατασκευής άρματα μάχης T-80 και τα αντιαεροπορικά συστήματα Tor-M1 και Buk. Η διαδικασία επιταχύνθηκε μετά την εισβολή στην Ουκρανία, καθώς οι κυρώσεις κατά της Μόσχας δυσχέραναν την εξασφάλιση ανταλλακτικών και πυρομαχικών.

Τον Ιανουάριο του 2025, ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ Τζο Μπάιντεν επέτρεψε στην Κύπρο να συμμετέχει σε αμερικανικά προγράμματα αμυντικών προμηθειών, μεταξύ των οποίων τα Foreign Military Sales (FMS) και Excess Defense Articles (EDA), δίνοντας στη Λευκωσία πρόσβαση σε πρόσθετους μηχανισμούς απόκτησης αμερικανικού στρατιωτικού εξοπλισμού.