ΗΠΑ – Ιράν: Το ασαφές MoU παραλίγο να τινάξει τα πάντα στον αέρα – Οι αντικρουόμενες ερμηνείες που οδήγησαν σε νέα πλήγματα

Σε μια προσπάθεια να αποτραπεί μια ολοκληρωτική πολεμική σύρραξη στη Μέση Ανατολή, οι ΗΠΑ και το Ιράν συμφώνησαν την Κυριακή να τερματίσουν τις εχθροπραξίες των τελευταίων ημερών στον Κόλπο και να επιστρέψουν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.

Η εξέλιξη αυτή αναζωπυρώνει τις ελπίδες για τη διάσωση της ειρηνευτικής συμφωνίας, η οποία βρέθηκε στα πρόθυρα της κατάρρευσης έπειτα από ένα μπαράζ εκατέρωθεν στρατιωτικών πληγμάτων.

Επιστροφή στη διπλωματία

Σύμφωνα με ανώτερο Αμερικανό αξιωματούχο, η Ουάσινγκτον και η Τεχεράνη συμφώνησαν να δώσουν εκ νέου χώρο στη διπλωματία μετά την πρόσφατη κλιμάκωση.

Ο ίδιος δήλωσε χαρακτηριστικά: «Οι τεχνικές συνομιλίες προγραμματίζεται να συνεχιστούν σε όλους τους τομείς του Μνημονίου Συναντίληψης (MoU). Και οι δύο πλευρές θα υποχωρήσουν προς το παρόν και τα πλοία μπορούν να κινούνται ελεύθερα».

Η αναφορά αυτή αφορά το MoU 14 σημείων που είχε συμφωνηθεί στις 17 Ιουνίου, βάσει του οποίου τα Στενά του Ορμούζ θα άνοιγαν ξανά για τη ναυσιπλοΐα.

Την είδηση για την παύση των εχθροπραξιών μετέδωσε πρώτο το δίκτυο Axios, επικαλούμενο ανώτερο αξιωματούχο των ΗΠΑ, διευκρινίζοντας ότι οι συνομιλίες θα επαναληφθούν την Τρίτη στο Κατάρ.

Η επιστροφή στη διπλωματική οδό ακολουθεί ένα τριήμερο σφοδρών εκατέρωθεν πληγμάτων, τα οποία ξεκίνησαν την Πέμπτη, όταν ιρανικό βλήμα έπληξε εμπορικό πλοίο στα Στενά του Ορμούζ. Έκτοτε, ΗΠΑ και Ιράν αλληλοκατηγορούνταν για παραβίαση της εκεχειρίας της 17ης Ιουνίου.

Νωρίς την Κυριακή, το Ιράν εξαπέλυσε πυραύλους και drones εναντίον αμερικανικών στρατιωτικών εγκαταστάσεων στο Κουβέιτ και το Μπαχρέιν. Η επίθεση αυτή σημειώθηκε λίγο μετά τις δημόσιες απειλές του προέδρου των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ.

«Μπορεί να φτάσει ένα σημείο όπου δεν θα είμαστε πλέον σε θέση να είμαστε λογικοί, και θα αναγκαστούμε να ολοκληρώσουμε στρατιωτικά τη δουλειά που πολύ επιτυχημένα ξεκινήσαμε. Εάν συμβεί αυτό, η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν δεν θα υπάρχει πια!», έγραψε στην πλατφόρμα Truth Social.

Ένα MoU με «ασαφή» διατύπωση

Η ξαφνική αναζωπύρωση των μαχών –μόλις 10 ημέρες μετά την υπογραφή του Μνημονίου Συναντίληψης για τον τερματισμό της σύγκρουσης που ξεκίνησε στις 28 Φεβρουαρίου από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ– ανέδειξε τα δομικά προβλήματα του εγγράφου.

Όπως φαίνεται, η εσκεμμένα ασαφής διατύπωση του κειμένου δεν άντεξε το βάρος των αντικρουόμενων ερμηνειών, σημειώνει ο Guardian, φέρνοντας σε δύσκολη θέση τους υποστηρικτές της συμφωνίας εντός της Τεχεράνης, όπου πληθαίνουν οι φωνές –όχι μόνο από σκληροπυρηνικούς– που υποστηρίζουν ότι η κυβέρνηση δεν έπρεπε ποτέ να δεχθεί το άνοιγμα των Στενών.

Η ασάφεια εντοπίζεται στα δύο πιο ακανθώδη ζητήματα.

Το μέτωπο του Λιβάνου

Στον Λίβανο, η κατάσταση περιπλέχθηκε καθώς υπεγράφησαν δύο διαφορετικές συμφωνίες κατάπαυσης του πυρός που λειτουργούν ανταγωνιστικά.

• Η πρώτη εκεχειρία: Προβλεπόταν στο «Μνημόνιο Συναντίληψης (MoU) του Ισλαμαμπάντ» και αναπτύχθηκε στις συνομιλίες της Ελβετίας με τη συμμετοχή του Αμερικανού αντιπροέδρου Τζέι Ντι Βανς. Έδινε νέο ρόλο στο Ιράν και τη Χεζμπολάχ μέσω ενός μηχανισμού αποσυμπίεσης, περιθωριοποιώντας το Ισραήλ.
• Η δεύτερη εκεχειρία: Υπεγράφη στην Ουάσινγκτον την Παρασκευή από το Ισραήλ και την κυβέρνηση του Λιβάνου, υπό την επίβλεψη του Αμερικανού ΥΠΕΞ Μάρκο Ρούμπιο. Αυτή η συμφωνία ανατρέπει την πρώτη, αποκλείοντας το Ιράν και τη Χεζμπολάχ. Επιτρέπει στο Ισραήλ να παραμείνει στον νότιο Λίβανο μέχρι τον πλήρη αφοπλισμό της Χεζμπολάχ – έναν όρο που η σιιτική οργάνωση δεν θα μπορούσε ποτέ να αποδεχθεί.

Η συμφωνία της Παρασκευής υπεγράφη από τον Λιβανέζο πρωθυπουργό Ναουάφ Σαλάμ, και περιλαμβάνει ρήτρα που απαλλάσσει το Ισραήλ από δικαστικές διώξεις για τυχόν εγκλήματα πολέμου στον Λίβανο.

Ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου, αντέδρασε θριαμβευτικά, δηλώνοντας: «Θα παραμείνουμε στην περιοχή μέχρι να εξαρθρωθούν τα όπλα της Χεζμπολάχ και των υπόλοιπων τρομοκρατικών οργανώσεων».

Ωστόσο, η συμφωνία αυτή, αν και παρουσιάζεται ως ενίσχυση της λιβανέζικης κυριαρχίας, θέτει την κυριαρχία αυτή υπό αυστηρές προϋποθέσεις, καθιστώντας την εντελώς απαράδεκτη για τη Χεζμπολάχ και το Ιράν.

Μάλιστα, το Ισραήλ δήλωσε την Κυριακή ότι έπληξε ξανά υπόγειες υποδομές της Χεζμπολάχ σε χωριό του νοτίου Λιβάνου, έπειτα από ανάλογο πλήγμα το Σάββατο. Το Ιράν ξεκαθαρίζει ότι οι μάχες στον Λίβανο πρέπει να σταματήσουν προκειμένου να διατηρηθεί η ευρύτερη συμφωνία.

Το καθεστώς των Στενών του Ορμούζ

Το MoU αποδείχθηκε εξίσου αναποτελεσματικό και στο θέμα του Ορμούζ. Αναφέρει ότι το Ιράν θα «καταβάλει κάθε δυνατή προσπάθεια για τη διευθέτηση της ασφαλούς διέλευσης των εμπορικών πλοίων» χωρίς χρεώσεις για 60 ημέρες. Οι όροι «διευθέτηση» και «κάθε δυνατή προσπάθεια» έμειναν αόριστοι, αφήνοντας την εντύπωση ότι το Ιράν είναι ο κυρίαρχος παίκτης.

Η Τεχεράνη ερμήνευσε τη γλώσσα αυτή ως δικαίωμα να καθορίζει εκείνη τις διαδρομές.

Παράλληλα, την περασμένη εβδομάδα συνεργαζόταν με τον IMO και το Ομάν για ένα σχέδιο εκκένωσης εκατοντάδων πλοίων μέσω δύο διαδρομών – μίας βόρειας μέσω ιρανικών υδάτων και μίας νότιας μέσω ομανικών υδάτων, υπό την επίβλεψη των ΗΠΑ.

Αν και ο γενικός γραμματέας του IMO, Αρσένιο Ντομίνγκεζ, θεωρούσε ότι είχε τη σύμφωνη γνώμη του Ιράν, το πρωί της Πέμπτης το Ναυτικό των Φρουρών της Επανάστασης (IRGC) ανακοίνωσε ότι τα πλοία μπορούν να χρησιμοποιούν μόνο τη βόρεια διαδρομή.

Το μεσημέρι της ίδιας ημέρας, το πλοίο μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων «Ever Lovely», συμφερόντων Evergreen (Ταϊβάν), υπό σημαία Σινγκαπούρης, επλήγη ενώ χρησιμοποιούσε τη νότια διαδρομή κοντά στο Ομάν.

Ο Ντομίνγκεζ ανέστειλε το σχέδιο, ξεκαθαρίζοντας ότι ο IMO δεν θα θέσει σε κίνδυνο τους ναυτικούς, αν και ορισμένα πλοία συνεχίζουν να διασχίζουν τα Στενά.

Το παρασκήνιο και η νομική διέξοδος του Ομάν

Πίσω από την επίθεση στο «Ever Lovely» κρύβεται ο ιρανικός φόβος ότι η νότια διαδρομή, κατά μήκος των ακτών του Ομάν, θα επιτρέψει στις ΗΠΑ να σπάσουν τον ιρανικό ασφυκτικό έλεγχο στα Στενά, από όπου διέρχεται το ένα πέμπτο των παγκόσμιων φορτίων ενέργειας.

Στο παρασκήνιο βρίσκεται σε εξέλιξη μια συζήτηση μεταξύ Ομάν και Ιράν για μια μακροπρόθεσμη λύση. Το Ομάν επιθυμεί να βασίσει οποιαδήποτε πρόταση στη Διεθνή Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), η οποία αποκλείει την επιβολή διοδίων.

Ωστόσο, σύμφωνα με τον Guardian, το Άρθρο 41 της UNCLOS επιτρέπει στα παράκτια κράτη να καθορίζουν θαλάσσιους διαδρόμους και συστήματα διαχωρισμού της κυκλοφορίας, ενώ το Άρθρο 43 επιτρέπει στο Ομάν, σε συνεννόηση με τον IMO, να ζητήσει από τα ενδιαφερόμενα μέρη να συνεισφέρουν οικονομικά σε έναν «μηχανισμό συνεργασίας» για τη χρηματοδότηση των ναυτιλιακών υπηρεσιών ασφαλείας.

Θεωρητικά, το Ομάν θα μπορούσε να επιβάλει χρεώσεις για συγκεκριμένες υπηρεσίες ναυσιπλοΐας εφόσον αυτές παρέχουν άμεσο όφελος στο πλοίο, αλλά δεν μπορεί να υπάρξει γενικό χαράτσι.

Προς το παρόν, ωστόσο, καθώς οι βομβαρδισμοί επαναλήφθηκαν, οι δημιουργικές νομικές ιδέες φαίνεται να παραμερίζονται, με τον πόλεμο να επιστρέφει στο προσκήνιο.