Ιλισός: Η ιστορία του ποταμού που είχε η Αθήνα στο κέντρο της

Κάτω από δρόμους όπου καθημερινά περνούν χιλιάδες αυτοκίνητα, παραμένει ένα ίχνος της παλιάς Αθήνας. Ο Ιλισός, ένα από τα ιστορικά ποτάμια της πρωτεύουσας, δεν έπαψε στην πραγματικότητα να υπάρχει. Κατά τον 20ό αιώνα καλύφθηκε μεγάλο τμήμα της κοίτης του και το φυσικό ρεύμα έγινε υπόγεια διαδρομή κάτω από την άσφαλτο.

Στην αρχαία Αθήνα, η ζωή της πόλης ήταν άρρηκτα δεμένη με τον Ιλισό. Στις όχθες του υπήρχαν ιερά, χώροι για περίπατο και σημεία συνάντησης των Αθηναίων, μακριά από το πολυσύχναστο κέντρο. Ο Πλάτων μιλά για τον ποταμό στον «Φαίδρο» και αποτυπώνει ένα περιβάλλον με δέντρα, νερό και σκιά, που απέχει πολύ από τις σημερινές μεγάλες λεωφόρους.

Η μεταμόρφωση της σύγχρονης Αθήνας άλλαξε και τον τρόπο αντιμετώπισης του ποταμού, ο οποίος θεωρήθηκε πρόβλημα. Η γρήγορη εξάπλωση της πόλης, η απόρριψη λυμάτων σε πολλά σημεία της κοίτης και οι δυσκολίες που προκαλούσαν οι πλημμύρες οδήγησαν στην κάλυψη μεγάλου μέρους του, αντί για την προστασία του και την ενσωμάτωσή του στον αστικό σχεδιασμό.

Οι πιο εκτεταμένες παρεμβάσεις για την κάλυψη του Ιλισού πραγματοποιήθηκαν κυρίως στις δεκαετίες του 1930 και του 1950. Σταδιακά, η κοίτη του έγινε δρόμος, ενώ πάνω από το ρεύμα κατασκευάστηκαν τμήματα της σημερινής Καλλιρρόης και άλλων κεντρικών αρτηριών. Το ποτάμι έπαψε έτσι να είναι ορατό στους Αθηναίους, χωρίς όμως να σβηστεί από τη γεωγραφία της πόλης.

Ροή νερού εξακολουθεί να υπάρχει σήμερα κάτω από την επιφάνεια, σε τμήματα της παλιάς κοίτης. Όποιος γνωρίζει την τοπογραφία της Αθήνας μπορεί να αναγνωρίσει εύκολα τη διαδρομή σε ορισμένα σημεία, ενώ ίχνη της παρουσίας του Ιλισού διατηρούνται κοντά στο Καλλιμάρμαρο και προς την περιοχή του Φιξ.

Η πορεία του Ιλισού αποτυπώνει χαρακτηριστικά την ανάπτυξη της Αθήνας τον 20ό αιώνα, όταν η πρόοδος συνδεόταν συχνά με την κατασκευή δρόμων, το τσιμέντο και την κάλυψη των φυσικών ρευμάτων. Πλέον, ωστόσο, πολλές πόλεις της Ευρώπης κινούνται προς την αντίθετη κατεύθυνση: αποκαλύπτουν ξανά παλιά ποτάμια και τα διαμορφώνουν ως χώρους πρασίνου.

Κατά διαστήματα ανοίγει ξανά η συζήτηση για το ενδεχόμενο να αποκαλυφθούν τμήματα του Ιλισού. Πρόκειται για μια περίπλοκη και δύσκολη ιδέα, η οποία, ωστόσο, έχει ξεχωριστή συμβολική σημασία.

Ο Ιλισός δεν είναι ποτάμι που εξαφανίστηκε. Η Αθήνα επέλεξε να τον κρύψει.