Κωνσταντίνος Τσάτσος: Η ομιλία του στην Κατοχή που οδήγησε στην καθιέρωση της 28ης Οκτωβρίου

Τον Οκτώβριο του 1941 η Αθήνα ζούσε υπό γερμανική κατοχή, με τον φόβο και τη σιωπή να κυριαρχούν. Οι κατακτητές έλεγχαν τους δρόμους, αρκετά σχολεία είχαν επιταχθεί και τα πανεπιστήμια προσπαθούσαν να λειτουργήσουν υπό ασφυκτική επιτήρηση.

Σε αυτές τις ζοφερές συνθήκες, καθηγητής της Νομικής Σχολής αποφάσισε να απευθυνθεί στους φοιτητές του και να τους μεταφέρει ένα μήνυμα ελευθερίας και αντίστασης.

Ήταν ο Κωνσταντίνος Τσάτσος, ο οποίος, λίγες ημέρες προτού συμπληρωθεί η πρώτη επέτειος της 28ης Οκτωβρίου 1940, ενημέρωσε τους φοιτητές ότι δεν θα έκανε το προγραμματισμένο μάθημα την ημέρα της εθνικής επετείου. Στον πίνακα ανακοινώσεων της Νομικής, στην οδό Σόλωνος, αναρτήθηκε ένα σύντομο σημείωμα που έμελλε να αποκτήσει ξεχωριστή σημασία:

«Την Τρίτη 28 Οκτωβρίου 1941 κωλύομαι να διδάξω. Κωνσταντίνος Τσάτσος».

Οι φοιτητές αντιλήφθηκαν ότι δεν επρόκειτο για μια τυπική ενημέρωση περί απουσίας. Το σημείωμα λειτουργούσε ως προτροπή να τιμήσουν την επέτειο και να ανακαλέσουν τον αγώνα των Ελλήνων, παρότι κάθε δημόσια εκδήλωση μπορούσε τότε να προκαλέσει την αντίδραση των κατοχικών αρχών.

Η παρέμβαση του πρύτανη και η στάση του Τσάτσου

Η ανακοίνωση του Τσάτσου προκάλεσε αντίδραση. Στις 27 Οκτωβρίου, την παραμονή της επετείου, ο πρύτανης του Πανεπιστημίου την είδε και κάλεσε τον καθηγητή στο γραφείο του, ζητώντας του να κάνει το μάθημα κανονικά. Σύμφωνα με την αφήγηση των γεγονότων, του είπε ακόμη να φύγει από την αίθουσα αν οι φοιτητές εκδήλωναν τον εορτασμό της επετείου.

Παρά την παρέμβαση, ο Τσάτσος επέμεινε στην απόφασή του. Για να τιμήσει την ημέρα, κάλεσε τους φοιτητές στο κεντρικό αμφιθέατρο, την ώρα που γινόταν συνήθως το φροντιστήριο. Νέοι γέμισαν την αίθουσα και, μέσα στην ατμόσφαιρα φόβου της Κατοχής, περίμεναν να ακούσουν κάτι πέρα από μια συνηθισμένη πανεπιστημιακή διάλεξη.

Μόλις ανέβηκε στην εξέδρα, όλα τα βλέμματα στράφηκαν στον καθηγητή. Με έντονο πάθος μίλησε για τη σημασία της γενιάς των φοιτητών και για την ευθύνη που θα είχαν απέναντι στο μέλλον της χώρας.

«Είστε μια ευλογημένη γενεά», είπε, συγκρίνοντας όσα περνούσαν οι νέοι με τις εμπειρίες της προηγούμενης γενιάς, που είχε ζήσει τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τις αναταραχές που ακολούθησαν.

Έπειτα μίλησε για τους Έλληνες που πολέμησαν στα βουνά της Αλβανίας, καθώς και για όσους τραυματίες γύρισαν από το μέτωπο με σοβαρές απώλειες. Οι θυσίες τους, τόνισε, άφηναν στους νέους το χρέος να αξιοποιήσουν την ελευθερία που θα κληρονομούσαν και να δημιουργήσουν μια καλύτερη κοινωνία.

«Όσα κατακτήσανε αυτοί που κοιμούνται στα χιόνια της Αλβανίας, αυτοί που γυρίζουν χωρίς πόδια, χωρίς χέρια και χωρίς μάτια στους δρόμους, εσείς θα ’χετε την τιμή και την ευτυχία να τα καρπωθείτε και να τα αξιοποιήσετε», ανέφερε χαρακτηριστικά.

Η ομιλία του δεν έμεινε μόνο στην εθνική μνήμη. Ο Τσάτσος προέτρεψε τους νέους να δώσουν πολιτικό περιεχόμενο στον ενθουσιασμό τους και να διεκδικήσουν μια κοινωνία θεμελιωμένη στην ελευθερία και την κοινωνική δικαιοσύνη.

«Αν, ύστερα από τόσο αίμα που χάθηκε, δεν πραγματοποιήσετε μία πολιτειακή και μία διαπολιτειακή τάξη στηριγμένη στις αρχές της ελευθερίας και της κοινωνικής δικαιοσύνης, τότε όλος ο αγώνας του παρόντος κινδυνεύει να χάσει την αξία του», είπε, εκφράζοντας συγχρόνως την πίστη του ότι η νέα γενιά θα ανταποκρινόταν στην ιστορική αποστολή της.

Πολύ αργότερα, ο Αλέξανδρος Μαγκάκης, τότε φοιτητής της Νομικής και αυτόπτης ακροατής της ομιλίας, θα μιλούσε για τη συγκλονιστική επίδραση που είχαν τα λόγια του Τσάτσου στους νέους.

Στην ανάμνησή του, ο καθηγητής ξεδίπλωνε βήμα βήμα τις σκέψεις του για τις βασικές αρχές του Δικαίου και οδηγούσε σταδιακά το ακροατήριο στην κορύφωση. Κάποια στιγμή, όπως αφηγήθηκε ο Μαγκάκης, ο Τσάτσος είπε:

«Και τώρα θα σας μιλήσω για την τελική αρχή, που αυτή πια δεν μπορώ να σας την αποδείξω».

Και πρόσθεσε:

«Αυτή πρέπει κανείς να την πιστεύει. Την αρχή της Ελευθερίας».

Όπως διηγήθηκε ο Μαγκάκης, η λέξη «Ελευθερία» δεν ειπώθηκε απλώς στην αίθουσα. Η ένταση και το πάθος με τα οποία την πρόφερε ο καθηγητής συγκίνησαν βαθιά τους φοιτητές.

«Η λατρεμένη αυτή λέξη δεν ειπώθηκε απλώς, αλλά κυριολεκτικά εκτοξεύτηκε με μέγα πάθος και μας βρήκε κατάστηθα», θυμόταν ο ίδιος, περιγράφοντας τον ενθουσιασμό που ακολούθησε.

Οι φοιτητές απάντησαν με χειροκροτήματα και επευφημίες. Η πρωτοβουλία του Τσάτσου είχε πια υπερβεί τα όρια μιας ακαδημαϊκής ομιλίας: το αμφιθέατρο έγινε χώρος αντίστασης και έκφρασης απέναντι στην Κατοχή.

Η απόλυση από το Πανεπιστήμιο και όσα ακολούθησαν

Η ομιλία είχε άμεσο αντίκτυπο. Όπως αναφέρει η ιστορική αφήγηση, οι φοιτητές ανησυχούσαν για την αντίδραση των κατοχικών αρχών και φρόντισαν να φυγαδεύσουν τον καθηγητή από τον χώρο, για να μην κινδυνεύσει να συλληφθεί από τους Ιταλούς.

Την επομένη της ομιλίας, η κατοχική κυβέρνηση αποφάσισε να απολύσει τον Κωνσταντίνο Τσάτσο από το Πανεπιστήμιο. Η στάση του κρίθηκε «ασύνετη», ενώ με την απόλυση έχασε τόσο τον μισθό του όσο και το δικαίωμα συνταξιοδότησης.

Η σημασία της παρέμβασής του, όμως, ξεπέρασε τα γεγονότα εκείνης της ημέρας. Κατά τη μαρτυρία του Μαγκάκη, ο λόγος του Τσάτσου συνέβαλε καθοριστικά στη δημιουργία του κλίματος που οδήγησε στη μεγάλη εθνικοαπελευθερωτική διαδήλωση, με τη συμμετοχή φοιτητών, τραυματιών του πολέμου και εργαζομένων.

Όπως σημείωσε, το Πανεπιστήμιο λειτούργησε ως σημαντικό οργανωτικό κέντρο για τις μαζικές αγωνιστικές κινητοποιήσεις που άρχισαν να πραγματοποιούνται στην Αθήνα.

Η επάνοδος στη διδασκαλία και η θεσμοθέτηση της 28ης Οκτωβρίου

Με την απελευθέρωση της Ελλάδας, ο Κωνσταντίνος Τσάτσος επανήλθε στο Πανεπιστήμιο, αναλαμβάνοντας θέση τακτικού καθηγητή Δικαίου. Στις διαλέξεις του προσέρχονταν πολλοί φοιτητές και το έργο του στη διδασκαλία βοήθησε να αναζωογονηθεί η πνευματική ζωή, καθώς η χώρα προσπαθούσε να ξεπεράσει τα τραύματα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Το 1944, ο πρωθυπουργός της εποχής, Γεώργιος Παπανδρέου, όρισε την 28η Οκτωβρίου ως ημέρα μνήμης και εθνική εορτή, στο ίδιο επίπεδο με την 25η Μαρτίου.