Κούρος της Ευρωπού: Η πορεία από την αρχαία Μακεδονία στην κλοπή και τον επαναπατρισμό

Ο κούρος της Ευρωπού βγήκε από ένα χωράφι, όπου είχε μείνει θαμμένος επί αιώνες, μεταφέρθηκε σε μουσείο και στη συνέχεια κατέληξε στα χέρια αρχαιοκαπήλων, σε γερμανικό οίκο δημοπρασιών, για να επιστρέψει τελικά στην Ελλάδα.

Η πορεία του κούρου της Ευρωπού συνδέεται με την αρχαία ταφική παράδοση της Μακεδονίας, την αρχαιοκαπηλία, τον βανδαλισμό, τον επαναπατρισμό και την αποκατάστασή του. Σήμερα βρίσκεται λίγο πριν από την τοποθέτησή του στη νέα του θέση στο Αρχαιολογικό Μουσείο Κιλκίς, όπου το 2027 θα δεσπόζει στην αίθουσα των ταφικών μνημείων, πάνω σε ειδικά κατασκευασμένη αντισεισμική βάση.

Πρόκειται για τον μόνο σχεδόν ακέραιο κούρο που έχει βρεθεί έως σήμερα στον μακεδονικό χώρο, καθώς και για ένα από τα ελάχιστα γλυπτά της Αρχαϊκής Εποχής που διατηρούνται από την περιοχή. Η διαδρομή του, από τη φιλοτέχνησή του στα τέλη του 6ου αιώνα π.Χ. μέχρι την επιστροφή του στην Ελλάδα, την αποκατάσταση και την προετοιμασία για την καινούργια έκθεση, φωτίζει την τέχνη, τις ταφικές συνήθειες και την κοινωνία της αρχαίας Μακεδονίας, αλλά και τις δυσκολίες προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων μίλησαν για την ιστορία του κούρου η προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κιλκίς, Δρ Γεωργία Στρατούλη, ο προϊστάμενος του Τμήματος Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, δρ Νεκτάριος Πουλακάκης, καθώς και ο αρχαιολόγος της ΕΦΑ Κιλκίς, Δρ Αλέξανδρος Βουβουλής.

Από την αγροτική γη στις προθήκες του μουσείου

Η ανακάλυψη του κούρου έγινε το 1967, όταν ένα αγροτεμάχιο στην Ευρωπό οργωνόταν, περίπου ένα χιλιόμετρο βορειοανατολικά από τον λόφο της ακρόπολης της αρχαίας πόλης. Το εύρημα μεταφέρθηκε στο Αρχαιολογικό Μουσείο Κιλκίς. Μαρτυρίες κατοίκων αναφέρουν ότι στην ευρύτερη περιοχή είχαν βρεθεί παλαιότερα τάφοι, στοιχείο που ενίσχυσε την εκτίμηση ότι το άγαλμα ανήκε σε ταφικό μνημείο.

Η κ. Στρατούλη δεν θεωρεί βέβαιο, πάντως, ότι το σημείο όπου βρέθηκε το γλυπτό ήταν και η αρχική του θέση. Εκείνο που εκτιμάται με μεγαλύτερη βεβαιότητα είναι πως ο κούρος είχε κατασκευαστεί ως επιτύμβιο σήμα, πιθανότατα για έναν επιφανή νεκρό της τοπικής αριστοκρατίας.

Η δημιουργία του τοποθετείται στη μεταβατική περίοδο από τον 6ο στον 5ο αιώνα π.Χ., ενώ θεωρείται πιθανό να προήλθε από εργαστήριο της Πάρου. Υπέρ της χρονολόγησης και της προέλευσης συνηγορεί και το λευκό, χονδρόκοκκο μάρμαρο με την κιτρινωπή πατίνα, που προέρχεται από τη Θάσο. Η επιλογή ενός τόσο πολυδάπανου μαρμάρινου έργου για επιτύμβιο σήμα δείχνει ότι η τοπική αριστοκρατία επιδίωκε να υιοθετήσει πρότυπα γνωστά στις περιοχές νότια του Ολύμπου.

Με ύψος 1,78 μέτρα, ο κούρος είναι φυσικού μεγέθους ή ελαφρώς μεγαλύτερος. Η γυμνή ανδρική μορφή αποδίδεται όρθια, σύμφωνα με τον καθιερωμένο τύπο των κούρων, και παρουσιάζει μικρή στροφή προς τα δεξιά. Τα χέρια παραμένουν ενωμένα με τον κορμό μέχρι τους αγκώνες, ενώ οι κλειστές γροθιές κατεβαίνουν λίγο χαμηλότερα από το μέσο των μηρών.

Η κεφαλή έχει επιμήκες πρόσωπο, σχετικά στενά αμυγδαλόσχημα μάτια και αυτιά που βρίσκονται στα πλάγια, κάτω από τη νοητή γραμμή των ματιών. Το αρχαϊκό μειδίαμα σώζεται αμυδρά, πιθανότατα εξαιτίας της διάβρωσης στην επιφάνεια. Στην πίσω πλευρά έχουν αποδοθεί πλαστικά η σπονδυλική στήλη, τα γόνατα και οι κνήμες.

Το άγαλμα δεν διατηρεί τα πόδια από τους αστραγάλους και κάτω, όπως επίσης και το δεξί άκρο χέρι. Φθορές έχουν προκαλέσει ακόμη την απώλεια του αριστερού γόνατος, μέρους του πηγουνιού και της μύτης.

Το χαμένο κράνος στην κεφαλή του γλυπτού

Στην κεφαλή του γλυπτού εντοπίζεται ένα ξεχωριστό χαρακτηριστικό. Μια λοξή γραμμή, αποδοσμένη πλαστικά, ξεκινά από το πάνω μέρος του μετώπου, συνεχίζει πάνω από τα αυτιά και καταλήγει πίσω από τον αυχένα, δημιουργώντας την εντύπωση ενός καλύμματος.

Το στοιχείο αυτό πιθανότατα σχετίζεται με ένθετο χάλκινο κράνος ιλλυρικού τύπου, το οποίο ίσως στερεωνόταν με τον ιμάντα των παραγναθίδων ή στην κορυφή του κεφαλιού. Η προσθήκη του θεωρείται ότι υπογράμμιζε την πολεμική αρετή του νεκρού. Παρόμοια κράνη έχουν βρεθεί ως κτερίσματα σε τάφους της ευρύτερης περιοχής, όπως στη Θέρμη Θεσσαλονίκης και στο Αρχοντικό Πέλλας.

Το μαρμάρινο επιτύμβιο σήμα, μαζί με το χάλκινο κράνος που έφερε αρχικά, συγκροτούσε ένα μνημείο αφιερωμένο στην ανάδειξη της κοινωνικής θέσης και της πολεμικής αρετής του νεκρού. Παράλληλα, τα δύο στοιχεία φανερώνουν την επιθυμία της τοπικής αριστοκρατίας να μιμηθεί τα πρότυπα των πλούσιων ταφικών μνημείων που συναντώνται στις νοτιότερες περιοχές του ελληνικού κόσμου.

Η αρπαγή, οι φθορές και η επιστροφή του στην Ελλάδα

Η περιπέτεια του κούρου συνεχίστηκε και μετά την αρχαιότητα. Το 1978 βρέθηκε στο στόχαστρο κλοπής και βανδαλισμού, όταν οι δράστες τον έκοψαν επί τόπου στον λαιμό, στη μέση και στα γόνατα, για να καταστεί ευκολότερη η μεταφορά του. Κατάφεραν τελικά να πάρουν μόνο την κεφαλή, που εντοπίστηκε σε οίκο δημοπρασιών στη Γερμανία. Το ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού την διεκδίκησε και η επιστροφή της στην Ελλάδα έγινε στις 13 Δεκεμβρίου 1981.

Η επάνοδος της κεφαλής αποτέλεσε το πρώτο μόνο στάδιο για την αποκατάσταση του κούρου και την επανατοποθέτησή του. Στο Μουσείο Θεσσαλονίκης, το έργο ανέλαβαν ο γλύπτης Τριάντης, ο τεχνίτης Καρδάμης και άλλοι υπάλληλοι της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας, με επίβλεψη από τον αρχαιολόγο Γεώργιο Δεσποίνη, ειδικό στα γλυπτά.

Ο αρχαιολόγος Φώτιος Πέτσας καταγράφει τη διαδικασία στο «Κιλκισιακό Ημερολόγιο 1984» και σημειώνει πως στην αποκατάσταση εργάστηκαν «οι καλύτεροί μας από το επιστημονικό, καλλιτεχνικό και τεχνικό προσωπικό της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας». Αφού περατώθηκαν οι εργασίες, αναφέρει ότι το μαρμάρινο έργο, «λουσμένο και χτενισμένο», μεταφέρθηκε στο Μουσείο Κιλκίς, όπου και τοποθετήθηκε.

Η συγκεκριμένη αποκατάσταση παραμένει μέχρι σήμερα πεδίο ενδιαφέροντος. Πρόσφατα, ο γεωλόγος Μ. Πουλτσίδης προχώρησε σε γεωφυσική σάρωση με γεωραντάρ (Ground Penetrating Radar), αναζητώντας ενδεχόμενες μη ορατές εσωτερικές ρωγμές, καθώς και πιθανές μεταλλικές ράβδους στα σημεία ένωσης των τμημάτων του κούρου, που ίσως χρησιμοποιήθηκαν κατά την αποκατάστασή του.

Η μελέτη έδειξε ότι οι εργασίες αποκατάστασης ήταν «πολύ ακριβείς και έντεχνες», χωρίς να εντοπιστούν ρωγμές στο εσωτερικό του γλυπτού. Εκτιμάται, πάντως, ότι μεταλλικές ράβδοι έχουν πιθανότατα τοποθετηθεί στις κνήμες, στον λαιμό και στη μέση, δηλαδή στα σημεία όπου συγκολλήθηκαν τα τμήματά του.

Από τότε, ο κούρος έχει αναδειχθεί σε αναγνωρίσιμο έργο της αρχαίας μακεδονικής πλαστικής και έχει αποτελέσει αντικείμενο πολλών μελετών και δημοσιεύσεων.

Η διαδρομή του έχει παρουσιαστεί κατά καιρούς σε εφημερίδες και περιοδικά, ενώ η ύπαρξή του στην περιοχή αποδείχθηκε καθοριστική και για την πορεία της αρχαιολογικής έρευνας στο Κιλκίς. Ο κούρος της Ευρωπού και τα αγάλματα από το Ηρώο του Παλατιανού, τα οποία επίσης ανακαλύφθηκαν το 1967, έδωσαν το έναυσμα για την ίδρυση του πρώτου Αρχαιολογικού Μουσείου Κιλκίς, που υποδέχθηκε επισκέπτες το 1971.

Το νέο Μουσείο Κιλκίς, ο κούρος και οι περίπατοι μνήμης την Κυριακή

Σήμερα ο κούρος ετοιμάζεται για μία ακόμη μεταβολή. Το νέο Αρχαιολογικό Μουσείο Κιλκίς αναμένεται να ανοίξει στο κοινό το 2027, ύστερα από προγράμματα αναβάθμισης, μελέτες και έργα που διήρκεσαν περίπου δέκα χρόνια.

Κεντρική θέση στην αίθουσα των ταφικών μνημείων θα έχει ο κούρος, ακριβώς απέναντι από την είσοδο του μουσείου. Και στον νέο σχεδιασμό η προστασία του αποτελεί βασική προτεραιότητα. Για την ασφαλή παρουσίασή του κατασκευάστηκαν ειδική αντισεισμική βάση και ειδικό σύστημα στήριξης, κατόπιν εξειδικευμένων μελετών, ώστε σε περίπτωση σεισμού να μειωθεί ο κίνδυνος πτώσης του.

Σε αυτή την προσπάθεια εντάσσεται και η πρόσφατη γεωφυσική έρευνα, η οποία προσφέρει επιπλέον δεδομένα τόσο για τη σημερινή κατάσταση του γλυπτού όσο και για τον τρόπο με τον οποίο αποκαταστάθηκε πριν από περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες.

Από τον κούρο της Ευρωπού μέχρι τα τοπόσημα και τα παλιά σπίτια του Άνω Θεοδωρακίου, η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κιλκίς εστιάζει αυτές τις ημέρες σε διαφορετικές όψεις της πολιτιστικής κληρονομιάς του νομού. Την επόμενη Κυριακή, 27 Σεπτεμβρίου, στο πλαίσιο των Ευρωπαϊκών Ημερών Πολιτιστικής Κληρονομιάς, η δράση «Περίπατοι μνήμης, μια ολόκληρη ζωή» μεταφέρει το ενδιαφέρον από το αρχαιολογικό εύρημα στον τόπο και τους ανθρώπους του.

Στις 11 το πρωί, επισκέπτες και κάτοικοι θα περπατήσουν στα δρομάκια, στις πλατείες και στα τοπόσημα του παλιού οικισμού των Κρουσσίων, με ηλικιωμένους κατοίκους να αφηγούνται αναμνήσεις από παλαιότερες εποχές. Τα διατηρημένα παλιά σπίτια, το σχολείο και η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου θα είναι σταθμοί μιας διαδρομής στις προσωπικές και συλλογικές ιστορίες του τόπου.

Η εκδήλωση εντάσσεται στις Ευρωπαϊκές Ημέρες Πολιτιστικής Κληρονομιάς 2026, που έχουν ως θέμα «Κληρονομιά σε κίνδυνο, αναβίωση, ανθεκτικότητα, αναστοχασμός». Στόχος είναι να αναδειχθούν ένας οικισμός με ιστορία άνω των δύο αιώνων, οι μνήμες των κατοίκων του και τα κτίρια που εξακολουθούν να μαρτυρούν την παρουσία μιας κοινότητας η οποία σήμερα έχει λίγους κατοίκους.

ΑΠΕ-ΜΠΕ – Βαρβάρα Καζαντζίδου / photo: intime