Διαταραχές ύπνου: Πώς αλλάζουν την προτίμησή μας για την Τεχνητή Νοημοσύνη – Τι δείχνει μελέτη

Οι διαταραχές ύπνου που συνδέονται με το κοινωνικό jetlag ίσως δεν επηρεάζουν μόνο το πόσο κουρασμένοι αισθανόμαστε. Εξετάζοντας την ασυμφωνία του βιολογικού ρολογιού με τις υποχρεώσεις της καθημερινής ζωής, επιστήμονες του Πανεπιστημίου Sun Yat-Sen εντόπισαν μια ενδιαφέρουσα σχέση ανάμεσα στο κοινωνικό άγχος και στην προτίμηση για ανθρώπινη ή αλγοριθμική αξιολόγηση.

Κοινωνικό jetlag: Ορισμός και επιπτώσεις στον οργανισμό

Η κόπωση που εμφανίζεται όταν το καθημερινό πρόγραμμα δεν συμβαδίζει με τον βιολογικό κύκλο του ύπνου μπορεί να προκαλέσει κοινωνικό άγχος. Όταν βρίσκονται σε αυτή την αγχώδη κατάσταση, οι άνθρωποι συχνά επιλέγουν την τεχνητή νοημοσύνη (AI) για την αξιολόγησή τους, ώστε να αποφύγουν την πίεση που συνοδεύει την ανθρώπινη κριτική. Τα συγκεκριμένα ευρήματα παρουσιάστηκαν πρόσφατα στο επιστημονικό περιοδικό Computers in Human Behavior.

Ένα εσωτερικό βιολογικό ρολόι καθορίζει στο ανθρώπινο σώμα τις περιόδους ύπνου και εγρήγορσης. Ωστόσο, αυτός ο φυσικός ρυθμός έρχεται συχνά σε σύγκρουση με τις υποχρεώσεις της δουλειάς, του σχολείου και της κοινωνικής ζωής. Το κοινωνικό jetlag (social jetlag) προκύπτει όταν οι εξωτερικοί χρονικοί περιορισμοί αποσυγχρονίζουν τον βιολογικό κύκλο ύπνου του ατόμου.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η συνήθεια να ξενυχτάμε την Παρασκευή και κατά τη διάρκεια του Σαββατοκύριακου, να παρατείνουμε τον ύπνο μας την Κυριακή και κατόπιν να πρέπει να σηκωθούμε πολύ νωρίς το πρωί της Δευτέρας.

Η επακόλουθη πνευματική και σωματική εξάντληση θυμίζει την αίσθηση που αφήνει η μετάβαση σε διαφορετική χρονική ζώνη έπειτα από ένα μακρινό ταξίδι. Ωστόσο, αυτή η χρονική αναντιστοιχία δεν περιορίζεται στην πρόκληση υπνηλίας. Ειδικότερα:

• Απορρυθμίζει τον τρόπο διαχείρισης των συναισθημάτων.
• Αυξάνει υπερβολικά την ευαισθησία των ατόμων απέναντι στην εικόνα που έχουν οι άλλοι για εκείνα.

Διαταραχές ύπνου και κοινωνικό άγχος: Η σύνδεση

Οι Xiaoyu Zhou, Yuxuan Chu, Liwei Zhang και Jianping Liang, ερευνητές στο Πανεπιστήμιο Sun Yat-Sen, επιδίωξαν να διαπιστώσουν με ποιον τρόπο αυτό το ιδιαίτερο είδος κόπωσης διαμορφώνει την ανθρώπινη συμπεριφορά στην ψηφιακή εποχή.

Η ερευνητική τους υπόθεση ανέφερε ότι το κοινωνικό jetlag προκαλεί κοινωνικό άγχος, το οποίο εκδηλώνεται ως ισχυρή ανησυχία μήπως οι άλλοι μάς κρίνουν ή μας αξιολογήσουν αρνητικά.

Για ποιους λόγους επιλέγουμε να μας αξιολογούν αλγόριθμοι AI

Σε ολοένα περισσότερους τομείς, η τεχνητή νοημοσύνη καλείται πλέον να εκτελέσει καθήκοντα αξιολόγησης. Οι ερευνητές παραπέμπουν σε αναφορές του κλάδου, βάσει των οποίων:

• Σχεδόν όλες οι επιχειρήσεις έχουν εντάξει αλγοριθμικά εργαλεία στις διαδικασίες με τις οποίες προσλαμβάνουν προσωπικό.
• Αρκετές εφαρμογές γνωριμιών (dating apps) αναφέρουν ότι αξιοποιούν AI προκειμένου να εξετάζουν τα προφίλ των χρηστών τους.

Καθώς οι συγκεκριμένοι αλγόριθμοι αντιμετωπίζονται ευρέως ως μηχανές που λειτουργούν αντικειμενικά και με συνέπεια, μια αξιολόγηση μέσω τεχνητής νοημοσύνης μοιάζει λιγότερο απειλητική από την υποκειμενική κρίση που εκφράζει ένας άλλος άνθρωπος.

Η ομάδα διατύπωσε την υπόθεση και στη συνέχεια επιβεβαίωσε ότι όσοι βιώνουν κοινωνικό jetlag επιδιώκουν ενεργά να αξιολογούνται με αυτοματοποιημένα μέσα, ώστε να αντιμετωπίσουν και να διαχειριστούν το άγχος που αισθάνονται.

Κοινωνικό jetlag και AI: Η επίδραση του βιολογικού ρολογιού

Η θεωρία εξετάστηκε μέσα από τέσσερα πειράματα που συνδέονταν μεταξύ τους. Για την πρώτη μελέτη συγκεντρώθηκαν 250 άτομα, των οποίων αξιολογήθηκε ο φυσικός χρονότυπος, ώστε να προσδιοριστεί εάν ο οργανισμός τους είναι βιολογικά ρυθμισμένος ως «πρωινός» ή «βραδινός» τύπος. Έπειτα, οι συμμετέχοντες κατανεμήθηκαν τυχαία και κλήθηκαν την επόμενη ημέρα να απαντήσουν σε δεύτερη έρευνα είτε στις 8:00 π.μ. είτε στις 8:00 μ.μ.

Στην περίπτωση που ένας βραδινός τύπος υποχρεωνόταν να απαντήσει στην πρωινή έρευνα, η απόκλιση της απαιτούμενης ώρας από το βιολογικό του ρολόι χρησιμοποιήθηκε για την τεχνητή πρόκληση κοινωνικού jetlag (social jetlag). Κατά τη δεύτερη έρευνα, οι συμμετέχοντες διάβασαν ένα υποθετικό σενάριο εγγραφής σε εφαρμογή γνωριμιών (dating app). Ενημερώθηκαν ότι η πλατφόρμα θα βαθμολογούσε την ελκυστικότητά τους, με σκοπό να τους προτείνει πιθανούς συντρόφους.

Κατόπιν, τους ζητήθηκε να αποφασίσουν εάν προτιμούσαν να πραγματοποιηθεί η συγκεκριμένη αξιολόγηση από άνθρωπο ή από σύστημα τεχνητής νοημοσύνης (AI). Όπως διαπίστωσαν οι επιστήμονες, οι συμμετέχοντες που βρίσκονταν σε κατάσταση κοινωνικού jetlag ήταν σημαντικά πιθανότερο να διαλέξουν την AI. Αντιθέτως, όταν η ώρα συμπλήρωσης της έρευνας ήταν συγχρονισμένη με το βιολογικό ρολόι, δεν καταγράφηκε σαφής προτίμηση ανάμεσα στην ανθρώπινη αξιολόγηση και στην AI.

Πώς το κοινωνικό άγχος διαμορφώνει τις επιλογές μας

Στη δεύτερη μελέτη για το κοινωνικό jetlag, οι ερευνητές επιχείρησαν να εντοπίσουν τον ψυχολογικό μηχανισμό που βρίσκεται πίσω από το φαινόμενο, καταγράφοντας τα επίπεδα κοινωνικού άγχους. Η ομάδα συγκέντρωσε 226 συμμετέχοντες και εκτίμησε το πραγματικό κοινωνικό jetlag που αντιμετώπιζαν, αντιπαραβάλλοντας το μέσο σημείο του ύπνου τους κατά τις εργάσιμες ημέρες με εκείνο των ημερών ανάπαυσης. Έπειτα, τους ζητήθηκε να φανταστούν ότι είχαν περάσει την πρώτη φάση αξιολόγησης βιογραφικού για μια δουλειά και να διαλέξουν ανάμεσα σε συνέντευξη με άνθρωπο αξιολογητή και σε σύστημα προσλήψεων με τεχνητή νοημοσύνη.

Μετά την απόφασή τους, οι συμμετέχοντες απάντησαν σε ερωτηματολόγιο που είχε καταρτιστεί ώστε να αποτυπώσει τα επίπεδα κοινωνικού άγχους που βίωναν εκείνη τη στιγμή. Τα ευρήματα ήταν αντίστοιχα με αυτά του πρώτου πειράματος: όσο εντονότερο ήταν το κοινωνικό jetlag, τόσο αυξανόταν η πιθανότητα να προτιμήσουν τον ψηφιακό αξιολογητή AI.

Από τα στοιχεία προέκυψε ακόμη ότι το κοινωνικό άγχος αποτέλεσε τη στατιστική «γέφυρα» που συνέδεε τις δύο μεταβλητές. Ειδικότερα, το εντονότερο κοινωνικό jetlag σχετιζόταν με μεγαλύτερη ανησυχία απέναντι στην κριτική τρίτων και αυτή, με τη σειρά της, ενίσχυε την επιλογή συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης.

Αποφυγή ανθρώπινης κριτικής ή επίδραση της τεμπελιάς;

Με την τρίτη μελέτη, η ομάδα επιδίωξε να εξακριβώσει αν οι άνθρωποι προσπαθούσαν όντως να αποφύγουν την ανθρώπινη κριτική ή αν η στάση τους οφειλόταν απλώς σε τεμπελιά ή σε μια ευρύτερη δυσαρέσκεια απέναντι στις κοινωνικές επαφές. Γι’ αυτόν τον σκοπό συγκέντρωσε 240 συμμετέχοντες το πρωί μιας Δευτέρας, όταν το κοινωνικό jetlag που ακολουθεί το Σαββατοκύριακο εμφανίζεται ιδιαίτερα αυξημένο. Ο σχεδιασμός έμοιαζε με το σενάριο της εφαρμογής γνωριμιών που είχε χρησιμοποιηθεί στην πρώτη μελέτη.

Σε αυτή την περίπτωση, πάντως, δεν δόθηκαν από τους ερευνητές διευκρινίσεις σχετικά με τον τρόπο λειτουργίας ούτε των ανθρώπων αξιολογητών ούτε του AI, ώστε η επιλογή των συμμετεχόντων να βασιστεί αποκλειστικά στο ένστικτό τους. Εκτός από το κοινωνικό άγχος, η ομάδα κατέγραψε τόσο τον βαθμό στον οποίο ήθελαν να αποφεύγουν τη διαπροσωπική επαφή όσο και το κίνητρό τους να διεκπεραιώνουν αποτελεσματικά τις εργασίες τους.

Το κοινωνικό jetlag συνδέθηκε και πάλι με σαφή προτίμηση προς τον αξιολογητή AI, καθώς τον αλγόριθμο επέλεξε το 80% των συμμετεχόντων. Σύμφωνα με τη στατιστική επεξεργασία, ο μόνος ψυχολογικός παράγοντας που εξηγούσε αυτή την απόφαση ήταν το κοινωνικό άγχος. Η στροφή προς την τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορούσε να αποδοθεί ούτε σε μια γενικευμένη τάση αποφυγής των ανθρώπων ούτε στην επιδίωξη μεγαλύτερης αποτελεσματικότητας.

Στην τελευταία μελέτη εξετάστηκε κατά πόσο η συγκεκριμένη προτίμηση επηρεάζεται από τη θεμελιώδη αντίληψη που έχουν οι άνθρωποι για την τεχνητή νοημοσύνη (AI). Σε 218 συμμετέχοντες παρουσιάστηκε ένα υποθετικό σενάριο με εφαρμογή εικονικής τεχνητής νοημοσύνης, σχεδιασμένη να κρίνει τις ενδυματολογικές επιλογές των χρηστών. Οι ερευνητές τούς χώρισαν σε δύο ομάδες, περιγράφοντας με διαφορετικό τρόπο την τεχνολογία σε καθεμία από αυτές.

Στα μέλη της πρώτης ομάδας αναφέρθηκε ότι η τεχνητή νοημοσύνη έκρινε αντικειμενικά τα σύνολα, χρησιμοποιώντας τυποποιημένα δεδομένα. Στη δεύτερη ομάδα, αντιθέτως, το AI παρουσιάστηκε ως σύστημα που είχε εκπαιδευτεί πάνω σε υποκειμενικές αισθητικές προτιμήσεις και αξιολογούσε τα ενδύματα συναισθηματικά. Όταν η περιγραφή εμφάνιζε το AI ως αμερόληπτο και αντικειμενικό εργαλείο, όσοι είχαν υψηλότερο κοινωνικό jetlag (social jetlag) εξέφραζαν εντονότερη πρόθεση να υιοθετήσουν τις κρίσεις του.

Το αποτέλεσμα, όμως, έπαψε να εμφανίζεται όταν η τεχνητή νοημοσύνη παρουσιαζόταν ως υποκειμενική και ευάλωτη σε προκαταλήψεις συναισθηματικού χαρακτήρα. Τα άτομα που βίωναν κοινωνικό jetlag δεν ήταν πλέον περισσότερο πρόθυμα να δεχθούν τις αξιολογήσεις του AI. Το στοιχείο αυτό δείχνει ότι εκείνο που αναζητούσαν ειδικά ήταν μια διέξοδος από την υποκειμενικότητα της ανθρώπινης κριτικής.

Οι περιορισμοί της μελέτης σε πραγματικές συνθήκες

Μολονότι τα πειράματα καταδεικνύουν ένα συνεπές πρότυπο συμπεριφοράς, η ερευνητική ομάδα αναγνωρίζει ότι η μελέτη συνοδεύεται από ορισμένους περιορισμούς:

• Στοιχεία από προσωπικές αναφορές: Η έρευνα στηρίχθηκε στις δηλώσεις των ίδιων των συμμετεχόντων σχετικά με το πρόγραμμά τους στον ύπνο, αλλά και σε υποθετικές περιστάσεις. Επομένως, ίσως δεν αποτυπώνεται πλήρως ο τρόπος με τον οποίο συμπεριφέρονται οι άνθρωποι σε πραγματικές συνθήκες όπου το διακύβευμα είναι υψηλό.
• Σχέσεις εξουσίας: Οι πραγματικές διαδικασίες αξιολόγησης περιλαμβάνουν συχνά διαστάσεις ισχύος, τις οποίες δεν είναι δυνατόν να αναπαραγάγει ολοκληρωμένα ένα ερωτηματολόγιο. Ενδεικτικά, μια επαγγελματική συνέντευξη έχει οικονομικό αντίκτυπο, ο οποίος θα μπορούσε να επηρεάσει το πώς ένα άτομο με άγχος ζυγίζει τα πλεονεκτήματα της αλγοριθμικής κρίσης έναντι της ανθρώπινης αξιολόγησης.
• Σε επόμενες έρευνες θα μπορούσε να καταγραφεί η πραγματική συμπεριφορά των χρηστών σε ψηφιακές πλατφόρμες, προκειμένου να διαπιστωθεί αν το κοινωνικό jetlag επηρεάζει με προβλέψιμο τρόπο τις επιλογές που γίνονται στον πραγματικό κόσμο.

Οι επόμενες κατευθύνσεις για την έρευνα

Μια ακόμη δυνατότητα για τους ερευνητές θα ήταν να εξετάσουν με ποιον τρόπο το κοινωνικό άγχος αλληλεπιδρά με άλλες παραμέτρους, όπως το βασικό επίπεδο τεχνολογικών γνώσεων κάθε ατόμου ή η ευρύτερη δυσπιστία του απέναντι σε αδιαφανείς αλγόριθμους.

Τα μέχρι τώρα ευρήματα αφορούν αποκλειστικά τις βραχυπρόθεσμες διαταραχές του ύπνου. Ωστόσο, παραμένει ανοιχτό το πεδίο για νέα έρευνα σχετικά με την επίδραση του χρόνιου κοινωνικού jetlag στη λήψη αποφάσεων με την πάροδο του χρόνου, όπως συμβαίνει με την κόπωση των εργαζομένων που κάνουν σταθερά νυχτερινές βάρδιες.

Στοιχεία και ερευνητές της μελέτης

Τη μελέτη «Too tired to be judged by humans: Social jetlag increases preference for AI through social anxiety» («Πολύ κουρασμένοι για να μας κρίνουν άνθρωποι: Το κοινωνικό jetlag αυξάνει την προτίμηση για την Τεχνητή Νοημοσύνη μέσω του κοινωνικού άγχους») εκπόνησαν οι ερευνητές Xiaoyu Zhou, Yuxuan Chu, Liwei Zhang και Jianping Liang.