Ιράν ανεβάζει επικίνδυνα την ένταση με τις ΗΠΑ – Στενά του Ορμούζ, χτυπήματα σε τάνκερ και φόβος γενικευμένου πολέμου

Το Ιράν στέλνει ολοένα και πιο σαφή μηνύματα ότι είναι διατεθειμένο να ανεβάσει ακόμη περισσότερο το επίπεδο της στρατιωτικής αντιπαράθεσης με τις Ηνωμένες Πολιτείες, καθώς η αμερικανική πίεση στραγγαλίζει τις εξαγωγές πετρελαίου της χώρας και περιορίζει την ικανότητα της Τεχεράνης να ελέγχει ουσιαστικά τη διέλευση από τα Στενά του Ορμούζ. Οι πρόσφατες απόπειρες πλήγματος κατά αμερικανικών πολεμικών πλοίων, οι επιθέσεις σε δεξαμενόπλοια και οι νέες απειλές στον Περσικό Κόλπο ενισχύουν πλέον τους φόβους ότι η σύγκρουση μπορεί να επιστρέψει σε συνθήκες γενικευμένου πολέμου.

Σύμφωνα με ανάλυση των New York Times, η ιρανική ηγεσία θεωρεί πλέον την κλιμάκωση έναν από τους ελάχιστους μοχλούς πίεσης που της απομένουν απέναντι στην Ουάσινγκτον. Το αμερικανικό ναυτικό μπλόκο έχει περιορίσει δραματικά τις εξαγωγές πετρελαίου, βασική πηγή εσόδων για την Τεχεράνη, ενώ οι αμερικανικές συνοδείες εμπορικών πλοίων έχουν επιτρέψει σε ορισμένα τάνκερ να περάσουν από τα Στενά του Ορμούζ, υπονομεύοντας την προσπάθεια του Ιράν να μετατρέψει το κλείσιμο του στρατηγικού περάσματος σε όπλο οικονομικής πίεσης.

Το αποτέλεσμα είναι ένα όλο και πιο επικίνδυνο παιχνίδι ισχύος, στο οποίο και οι δύο πλευρές επιχειρούν να μετακινήσουν τις «κόκκινες γραμμές» του αντιπάλου χωρίς, τουλάχιστον προς το παρόν, να οδηγηθούν ξανά σε ολοκληρωτικό πόλεμο.

Από τις απειλές στα αμερικανικά πολεμικά πλοία

Η αλλαγή στη στάση της Τεχεράνης έγινε εμφανής τις τελευταίες ημέρες. Ο πρόεδρος του ιρανικού Κοινοβουλίου και επικεφαλής διαπραγματευτής της χώρας, Μοχάμεντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ, δήλωσε την Κυριακή ότι η εποχή των «αναλογικών απαντήσεων» στις αμερικανικές επιθέσεις έχει τελειώσει.

Παράλληλα, ο επικεφαλής ασφαλείας του Ιράν Μοχσέν Ρεζαΐ ανακοίνωσε σχέδια για τη δημιουργία μιας νέας «περιορισμένης ζώνης» για τη ναυσιπλοΐα στον Περσικό Κόλπο, η οποία θα επεκτείνει την πίεση της Τεχεράνης πέρα από τα ίδια τα Στενά του Ορμούζ.

Η επιθετικότερη ρητορική συνοδεύεται πλέον και από επιχειρήσεις που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν εξαιρετικά επικίνδυνες.

Σύμφωνα με τους New York Times, η προσπάθεια του Ιράν να πλήξει δύο αμερικανικά πολεμικά πλοία με βαλλιστικούς πυραύλους αποτέλεσε σημαντική κλιμάκωση, καθώς η Τεχεράνη απέφευγε μέχρι τώρα ενέργειες που θα μπορούσαν να προκαλέσουν μεγάλες απώλειες στις αμερικανικές δυνάμεις.

«Οι υπολογισμοί αυτοί έχουν προφανώς αλλάξει», εκτιμά ο Χαμιντρεζά Αζίζι, ανώτερος αναλυτής για το Ιράν στο International Crisis Group.

Τα αμερικανικά πλήγματα στα ιρανικά τάνκερ

Η Ουάσινγκτον απάντησε στην κλιμάκωση της Τεχεράνης με δύο διαδοχικά κύματα επιθέσεων εναντίον ιρανικών πετρελαιοφόρων. Αρχικά, αμερικανικές δυνάμεις έπληξαν τρία ιρανικά τάνκερ μετά από επιθέσεις με βαλλιστικούς πυραύλους εναντίον αμερικανικών πολεμικών πλοίων. Δύο από τα πλοία τέθηκαν οριστικά εκτός λειτουργίας, ενώ το τρίτο καταστράφηκε.

Λίγες ημέρες αργότερα, στις 8 Σεπτεμβρίου, ο αμερικανικός στρατός ανακοίνωσε ότι κατέστρεψε ακόμη πέντε ιρανικά πετρελαιοφόρα, ως αντίποινα για νέες απόπειρες πλήγματος εναντίον πλοίου του Πολεμικού Ναυτικού των ΗΠΑ. Έτσι, μέσα σε διάστημα τεσσάρων ημερών, οι αμερικανικές δυνάμεις είχαν πλήξει συνολικά οκτώ ιρανικά τάνκερ.

Το Ιράν απάντησε εξαπολύοντας βαλλιστικούς πυραύλους εναντίον αμερικανικών δυνάμεων στην Ιορδανία, ενώ η αντιπαράθεση επεκτείνεται πλέον πέρα από το Στενό του Ορμούζ και αυξάνει τον κίνδυνο μιας ευρύτερης στρατιωτικής σύγκρουσης.

Το οικονομικό «στραγγάλισμα» του Ιράν

Πίσω από τη νέα επιθετική στάση βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό η επιδείνωση της οικονομικής κατάστασης. Το Ιράν άντεξε στη βαριά στρατιωτική εκστρατεία που εξαπέλυσαν οι ΗΠΑ και το Ισραήλ τον Φεβρουάριο, όμως ο πόλεμος φθοράς που ακολούθησε έχει εξελιχθεί σε σοβαρή οικονομική απειλή για το καθεστώς. Το αμερικανικό ναυτικό μπλόκο έχει καταστήσει εξαιρετικά δύσκολη την εξαγωγή ιρανικού πετρελαίου, περιορίζοντας δραστικά τη βασικότερη πηγή κρατικών εσόδων.

Την Τρίτη, η κυβέρνηση προχώρησε σε αύξηση ορισμένων τιμών βενζίνης εξαιτίας των ελλείψεων καυσίμων, σε μια χώρα που ήδη αντιμετωπίζει υψηλό πληθωρισμό, αυξημένη ανεργία και ταχεία υποτίμηση του νομίσματος.

Για την Τεχεράνη, η οικονομική πίεση δεν αποτελεί πλέον απλώς δημοσιονομικό πρόβλημα. Αρχίζει να αντιμετωπίζεται ως απειλή για την ίδια την εσωτερική σταθερότητα του καθεστώτος.

Οι ΗΠΑ ανοίγουν «διάδρομο» μέσα από το Ορμούζ

Την ίδια στιγμή, οι αμερικανικές ναυτικές συνοδείες έχουν επιτρέψει σε έναν περιορισμένο αριθμό πετρελαιοφόρων να περάσει από τα Στενά του Ορμούζ. Η επιχείρηση είναι ιδιαίτερα δαπανηρή για τις Ηνωμένες Πολιτείες και ο αριθμός των πλοίων που καταφέρνουν να περάσουν παραμένει μικρός.

Ωστόσο, έχει επιτύχει δύο βασικούς στόχους: έχει εμποδίσει μια ακόμη μεγαλύτερη εκτίναξη των διεθνών τιμών του πετρελαίου και έχει μειώσει την ικανότητα του Ιράν να προκαλεί οικονομική ζημία στην Ουάσινγκτον και τους συμμάχους της. Για την Τεχεράνη, αυτό αποτελεί σοβαρό πρόβλημα.

Ο αναλυτής Φαρζάν Σαμπέτ, του Geneva Graduate Institute, εκτιμά ότι ο τρόπος με τον οποίο το Ιράν μπορεί να ανακτήσει την πρωτοβουλία είναι μέσω μεγαλύτερης στρατιωτικής πίεσης.

Η λογική, σύμφωνα με την ανάλυση, είναι ότι ένα νέο επίπεδο έντασης θα μπορούσε είτε να προκαλέσει νέα άνοδο των παγκόσμιων τιμών πετρελαίου είτε να οδηγήσει σε πραγματικό εκ νέου κλείσιμο του Ορμούζ.

Η «στιγμή όλα ή τίποτα» πριν από τις αμερικανικές εκλογές

Η χρονική συγκυρία θεωρείται κρίσιμη. Ανώτατοι Ιρανοί αξιωματούχοι δηλώνουν ότι παραμένουν ανοιχτοί σε διαπραγματεύσεις για επιστροφή στο εύθραυστο Μνημόνιο Κατανόησης που είχε σταματήσει τον πόλεμο τον Απρίλιο και επρόκειτο να οδηγήσει σε συνομιλίες για το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα.

Ο Ντόναλντ Τραμπ, όμως, έχει καταστήσει σαφές ότι δεν ενδιαφέρεται αυτή τη στιγμή για νέες διαπραγματεύσεις και προτιμά τη συνέχιση της στρατηγικής οικονομικής και στρατιωτικής φθοράς.

Η Τεχεράνη θεωρεί ότι οι μήνες πριν από τις ενδιάμεσες εκλογές του Νοεμβρίου στις ΗΠΑ μπορεί να αποτελούν το καλύτερο παράθυρο για να αυξήσει την πίεση. Ένας νέος, αντιδημοφιλής πόλεμος θα μπορούσε να προκαλέσει πολιτικό κόστος στον Τραμπ και στους Ρεπουμπλικανούς.

Ο αναλυτής και διευθυντής του Amwaj.media Μοχάμαντ Αλί Σαμπανί περιγράφει την περίοδο ως μια κρίσιμη «στιγμή όλα ή τίποτα», εκτιμώντας ότι η Τεχεράνη ενδέχεται να μη θελήσει να περιμένει μέχρι μετά τις αμερικανικές εκλογές εάν η διπλωματία αποτύχει.

Το Ιράν δείχνει ότι μπορεί πλέον να πλήξει αμερικανικές βάσεις με ακρίβεια

Η νέα στάση συνδέεται και με την εξέλιξη των ιρανικών στρατιωτικών δυνατοτήτων.

Πριν από την έναρξη του πολέμου, σύμφωνα με τον Αζίζι, οι ΗΠΑ δεν θεωρούσαν ότι το Ιράν μπορούσε να πλήξει με μεγάλη ακρίβεια αμερικανικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις στην περιοχή. Τους τελευταίους μήνες, όμως, η εκτίμηση αυτή έχει αλλάξει.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτέλεσε ιρανικό πλήγμα σε αμερικανική βάση στην Ιορδανία τον Ιούλιο, από το οποίο σκοτώθηκαν δύο Αμερικανοί στρατιώτες. Οι αναλυτές προειδοποιούν ότι το Ιράν θα μπορούσε σταδιακά να αποκτήσει ανάλογη αποτελεσματικότητα και απέναντι σε ναυτικές δυνάμεις των ΗΠΑ.

Η κατάληψη αμερικανικού υποβρύχιου drone

Η Τεχεράνη δεν κρύβει επίσης την προσπάθειά της να μελετήσει τα αμερικανικά οπλικά συστήματα. Την Τρίτη, το κρατικό πρακτορείο IRNA ανακοίνωσε ότι ναυτικές δυνάμεις των Φρουρών της Επανάστασης κατέλαβαν ένα αμερικανικό μη επανδρωμένο υποβρύχιο όχημα τύπου Dive-LD.

Το Ιράν έχει στο παρελθόν καταφέρει να ανακατασκευάσει ή να αντιγράψει οπλικά συστήματα που απέκτησε από συμμάχους ή κατέλαβε από αντιπάλους.

Η αμερικανική Κεντρική Διοίκηση (CENTCOM) υποβάθμισε, πάντως, τη σημασία του περιστατικού, υποστηρίζοντας ότι επρόκειτο για παλαιότερο μοντέλο που είχε παρουσιάσει βλάβη και δεν μετέφερε ευαίσθητα δεδομένα ή απόρρητο εξοπλισμό σόναρ και ραντάρ.

Νέα «απαγορευμένη ζώνη» στον Περσικό Κόλπο

Ένα ακόμη βήμα κλιμάκωσης αποτελεί η ανακοίνωση του Μοχσέν Ρεζαΐ για τη δημιουργία νέας ζώνης περιορισμένης ναυσιπλοΐας στον Περσικό Κόλπο. ο ακριβές περιεχόμενο του σχεδίου δεν έχει ακόμη αποσαφηνιστεί.

Ωστόσο, σύμφωνα με τον ειδικό σε θέματα εξωτερικής πολιτικής Μοχάμεντ Γκαντερί, η κίνηση αποσκοπεί στο να αυξήσει το κόστος για τα πλοία που περνούν από τα Στενά του Ορμούζ υπό αμερικανική στρατιωτική συνοδεία.

Το μήνυμα της Τεχεράνης είναι ότι τα πλοία αυτά δεν θα πρέπει να θεωρούν ότι είναι ασφαλή ακόμη και μετά τη διέλευση από τα στενά, ενώ η συμμόρφωση με τους νέους ιρανικούς κανόνες θα μπορούσε να παρουσιάζεται ως προϋπόθεση για ασφαλή διέλευση.

Και οι Χούθι ανεβάζουν την πίεση

Η ένταση συμπίπτει με νέα αναταραχή στην ευρύτερη Μέση Ανατολή. Οι Χούθι της Υεμένης, σύμμαχοι του Ιράν, εξαπέλυσαν την Τρίτη επιθέσεις στη νότια Σαουδική Αραβία, τραυματίζοντας δεκάδες ανθρώπους. Το Ριάντ δεσμεύθηκε να απαντήσει.

Οι New York Times επισημαίνουν ότι, ανεξαρτήτως του αν οι επιθέσεις συντονίστηκαν απευθείας με την Τεχεράνη, μια νέα σύγκρουση στην Υεμένη θα μπορούσε να λειτουργήσει προς όφελος της ιρανικής στρατηγικής, καθώς θα δημιουργούσε πρόσθετη πίεση στις παγκόσμιες ενεργειακές αγορές.

Ο φόβος νέας κοινωνικής έκρηξης μέσα στο Ιράν

Για την ιρανική ηγεσία, η μεγαλύτερη ίσως απειλή βρίσκεται πλέον στο εσωτερικό. Η οικονομική απόγνωση μπορεί να οδηγήσει σε νέο κύμα αντικυβερνητικών διαδηλώσεων, αντίστοιχο με εκείνο που ξέσπασε τον περασμένο Δεκέμβριο μετά από νομισματική κρίση.

Οι διαδηλώσεις εκείνες καταστάλθηκαν από τις δυνάμεις ασφαλείας με αιματηρό τρόπο. Ιρανοί αξιωματούχοι φοβούνται ταυτόχρονα ότι το Ισραήλ θα μπορούσε να εκμεταλλευτεί την κοινωνική δυσαρέσκεια, στηρίζοντας αντιφρονούντες ή ακόμη και κινήσεις εξέγερσης στο εσωτερικό της χώρας.

Ο Χαντί Μπορχανί, καθηγητής ισραηλινών και μεσανατολικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Τεχεράνης, υποστηρίζει ότι η ηγεσία του Ιράν θεωρεί πως δεν μπορεί απλώς να περιμένει την επόμενη κίνηση του Ισραήλ.

Νετανιάχου: «Το τέλος του καθεστώτος πλησιάζει»

Οι ανησυχίες αυτές ενισχύθηκαν από πρόσφατες δηλώσεις της ισραηλινής ηγεσίας. Ο υπουργός Άμυνας Ισραέλ Κατζ και ο πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου έχουν αναφερθεί δημόσια στην προοπτική ανατροπής της ιρανικής κυβέρνησης.

Ο Νετανιάχου δήλωσε αυτή την εβδομάδα ότι απομένει ακόμη να ολοκληρωθούν ορισμένοι στόχοι, βάζοντας στην κορυφή της λίστας την ανατροπή του καθεστώτος στην Τεχεράνη και εκτιμώντας ότι το τέλος του πλησιάζει.

Για την ιρανική ηγεσία, τέτοιες δηλώσεις μετατρέπουν την οικονομική και κοινωνική κρίση σε ζήτημα επιβίωσης. Η αντίδραση που εξετάζει, σύμφωνα με αναλυτές, είναι μια πιο επιθετική ενέργεια που θα αυξήσει συνολικά την περιφερειακή ένταση και θα αλλάξει τους όρους της αντιπαράθεσης.

Γιατί κάποιοι στην Τεχεράνη θεωρούν ότι πρέπει να δράσουν τώρα

Υπάρχει και ένας δεύτερος υπολογισμός. Ορισμένοι Ιρανοί αξιωματούχοι θεωρούν ότι ο Τραμπ πιθανότατα θα επιστρέψει ούτως ή άλλως σε πλήρη στρατιωτική σύγκρουση μετά τις ενδιάμεσες εκλογές.

Εάν κερδίσουν οι Ρεπουμπλικανοί, μπορεί να θεωρήσει ότι επιβεβαιώθηκε πολιτικά η στρατηγική του. Εάν χάσουν, μπορεί να αισθανθεί ότι έχει λιγότερα να διακινδυνεύσει συνεχίζοντας την ίδια γραμμή. Αυτή η εκτίμηση ενισχύει όσους στην Τεχεράνη πιστεύουν ότι η αναμονή δεν λειτουργεί υπέρ του Ιράν.

Μπορεί η παγκόσμια οικονομία να οδηγήσει τελικά σε συμφωνία;

Ο Φαρζάν Σαμπέτ βλέπει, πάντως, και έναν δρόμο προς αποκλιμάκωση.

Παρά τις αμερικανικές συνοδείες στο Ορμούζ, τα παγκόσμια αποθέματα αργού δεν αναπληρώνονται αρκετά γρήγορα, ενώ το φυσικό αέριο και κρίσιμα παράγωγα πετρελαίου εξακολουθούν να μην κυκλοφορούν στις ποσότητες που απαιτεί η διεθνής οικονομία.

Εάν οι ελλείψεις συνεχιστούν, η οικονομική πίεση θα αρχίσει να γίνεται αισθητή πολύ πέρα από το Ιράν.

Σε αυτό το σημείο, εκτιμά ο αναλυτής, ακόμη και η κυβέρνηση Τραμπ ενδέχεται να αναγκαστεί να κινηθεί προς μια περιορισμένη, άτυπη συμφωνία αποκλιμάκωσης. Δεν θα ήταν επιστροφή στην προηγούμενη συμφωνία ούτε ένα βελτιωμένο πλαίσιο. Αντίθετα, θα μπορούσε να είναι κάτι μικρότερο και πιο εύθραυστο, αρκετό όμως ώστε να αποφευχθεί μια νέα ολοκληρωτική σύγκρουση.

Το ερώτημα είναι εάν οι δύο πλευρές θα φτάσουν εκεί πριν η επόμενη κλιμάκωση ξεπεράσει το σημείο από το οποίο δεν υπάρχει εύκολη επιστροφή.