AFP: Η επικύρωση της θαλάσσιας συμφωνίας Τουρκίας-Λιβύης αναζωπυρώνει τη διαμάχη στην Ανατολική Μεσόγειο

Η επικύρωση από το κοινοβούλιο της Λιβύης, την περασμένη εβδομάδα, της αμφισβητούμενης θαλάσσιας συμφωνίας με την Τουρκία, που υπογράφηκε το 2019, αναζωπυρώνει τις εντάσεις για τις εδαφικές διεκδικήσεις και την ενεργειακή εξερεύνηση στην Ανατολική Μεσόγειο, σύμφωνα με το AFP, σε δημοσίευμα που αναπαράγει το Turkish Minute.

Η εφαρμογή της συμφωνίας θα μπορούσε να δώσει στην Τουρκία πρόσβαση σε πιθανά υπεράκτια αποθέματα φυσικού αερίου, αλλά αφορά μια εκτεταμένη περιοχή που διεκδικεί και η Ελλάδα. Η Ελλάδα και η Αίγυπτος έχουν δική τους συμφωνία θαλάσσιας οριοθέτησης, η οποία καλύπτει μεγάλο μέρος της ίδιας περιοχής. Η Τουρκία έχει επίσης θαλάσσιες διαφορές με την Κύπρο και την Ελλάδα στο Αιγαίο.

Όταν η Άγκυρα προώθησε τις διεκδικήσεις της το 2019 και το 2020, στέλνοντας ερευνητικό πλοίο σε αμφισβητούμενα ύδατα και πραγματοποιώντας γεωτρήσεις στα ανοικτά της Κύπρου, η Ευρωπαϊκή Ένωση απείλησε με κυρώσεις, ενώ η Γαλλία ανέπτυξε πολεμικό πλοίο και μαχητικά αεροσκάφη.

Η προσέγγιση της Τουρκίας με τις δύο πλευρές της Λιβύης

Η Λιβύη αντιμετωπίζει αστάθεια από την ανατροπή του Μουαμάρ Καντάφι το 2011 και παραμένει διαιρεμένη μεταξύ της κυβέρνησης της Τρίπολης, που αναγνωρίζεται από τον ΟΗΕ, και μιας αντίπαλης διοίκησης στα ανατολικά, την οποία στηρίζει ο στρατιωτικός διοικητής Χαλίφα Χαφτάρ.

Το 2019 η Τουρκία παρενέβη υπέρ των δυνάμεων της Τρίπολης, παρέχοντας στρατιωτικό εξοπλισμό και μη επανδρωμένα αεροσκάφη, τα οποία συνέβαλαν στην απόκρουση της επίθεσης των δυνάμεων του Χαφτάρ για την κατάληψη της πρωτεύουσας. Έκτοτε, η Άγκυρα αποκατέστησε τις σχέσεις της με την ανατολική Λιβύη, αποκτώντας επιρροή και στις δύο πλευρές της διαιρεμένης χώρας, ενώ παράλληλα προωθεί την επανένωσή της.

Η επικύρωση της συμφωνίας «αποτελεί σημαντική διπλωματική επιτυχία για την Άγκυρα, η οποία κατάφερε να επισημοποιήσει τις καλές σχέσεις της και με τις δύο λιβυκές πλευρές», δήλωσε η Ντοροτέ Σμιντ από το Γαλλικό Ινστιτούτο Διεθνών Σχέσεων.

Η Κλαούντια Γκαζίνι της International Crisis Group είπε ότι ο Σαντάμ Χαφτάρ, γιος και φερόμενος διάδοχος του στρατιωτικού διοικητή, επιδίωκε «να αποδείξει στην Άγκυρα ότι μπορεί να είναι ένας αξιόπιστος εταίρος που φέρνει αποτελέσματα».

Η συμφωνία στο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων για τη Λιβύη

Η ψηφοφορία πραγματοποιείται ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες και ο ΟΗΕ πιέζουν για την επανένωση της Λιβύης, με την οικογένεια Χαφτάρ να επιδιώκει σημαντικές θέσεις σε μια μελλοντική ενιαία κυβέρνηση.

Ο Χάλεντ αλ-Μοντάσερ, Λίβυος καθηγητής διεθνών σχέσεων, χαρακτήρισε τη μετατόπιση της ανατολικής Λιβύης παραχώρηση από τους Χαφτάρ, προκειμένου να «εξασφαλίσουν μια πρωτοφανή ευκαιρία να κυβερνήσουν τη χώρα, ιδίως δεδομένης της επιρροής της Τουρκίας στην Τρίπολη».

«Ο Χαφτάρ και η οικογένειά του κατανοούν ότι οποιαδήποτε μελλοντική προοπτική να παραμείνουν στην εξουσία στη Λιβύη εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την Τουρκία και ότι πρέπει να κάνουν ουσιαστικές παραχωρήσεις για να αποκτήσουν τον έλεγχο ολόκληρης της χώρας», είπε.

Οι ενεργειακές διεκδικήσεις και οι θαλάσσιες ζώνες

Οι ανταγωνιστικές διεκδικήσεις για τους υπεράκτιους πόρους αποτελούν σημαντική πηγή έντασης στην Ανατολική Μεσόγειο. Οι ανακαλύψεις φυσικού αερίου «έβαλαν τέλος στη σιωπηρή συναίνεση μεταξύ των μεσογειακών κρατών να μην διεκδικούν ΑΟΖ [αποκλειστικές οικονομικές ζώνες] στα θαλάσσια ύδατά τους», έγραψε ο Τιερί Ντισέν από το Γαλλικό Ίδρυμα Στρατηγικής Έρευνας και Μελετών.

Οι αποκλειστικές οικονομικές ζώνες παρέχουν στα παράκτια κράτη δικαιώματα εξερεύνησης και εκμετάλλευσης των θαλάσσιων πόρων. Έρευνες που άρχισαν το 2009 αποκάλυψαν σημαντικά αποθέματα φυσικού αερίου στα ανοικτά του Ισραήλ και της Κύπρου, ενώ η Αίγυπτος ανακάλυψε το κοίτασμα Ζορ το 2015. Οι επικαλυπτόμενες θαλάσσιες διεκδικήσεις στην περιοχή έχουν δυσκολέψει τις προσπάθειες εξερεύνησης και ανάπτυξης των πόρων.

Η Άγκυρα συνεχίζει να επιδιώκει ενεργειακή συνεργασία με τη Λιβύη. Τον Ιούνιο του 2025, η κρατική Τουρκική Εταιρεία Πετρελαίου (TPAO) και η Εθνική Εταιρεία Πετρελαίου της Λιβύης υπέγραψαν μνημόνιο κατανόησης για τη διεξαγωγή θαλάσσιων γεωλογικών και γεωφυσικών μελετών στα λιβυκά ύδατα.

Κοινοπραξία στην οποία συμμετέχει η TPAO κέρδισε επίσης υπεράκτιο οικόπεδο στον πρώτο διαγωνισμό παραχώρησης αδειών πετρελαίου και φυσικού αερίου της Λιβύης εδώ και 17 χρόνια. Το οικόπεδο βρίσκεται κοντά στις λιβυκές ακτές, έξω από αμφισβητούμενα ύδατα.

Οι αντιδράσεις και οι επόμενες κινήσεις στη θάλασσα

Η συμφωνία Τουρκίας-Λιβύης για τη θαλάσσια οριοθέτηση έχει επικριθεί από την Ευρωπαϊκή Ένωση, την Ελλάδα, το Ισραήλ και την Αίγυπτο για τη νομιμότητά της και τις επιπτώσεις της στις ανταγωνιστικές θαλάσσιες διεκδικήσεις. Η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος στη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, η οποία καθορίζει το διεθνές νομικό πλαίσιο για τις θαλάσσιες ζώνες και τα σχετικά δικαιώματα.

Η έγκριση της Λιβύης προσφέρει στην Τουρκία «ισχυρότερη πολιτική στήριξη για υπεράκτιες έρευνες και διαπραγματεύσεις σχετικά με την εξερεύνηση», έγραψε ο Ρικάρντο Γκάσκο, αναλυτής στο ερευνητικό ινστιτούτο Istanpol της Κωνσταντινούπολης. «Η επόμενη δοκιμασία θα είναι στη θάλασσα, όπου επιχειρούν τα ερευνητικά πλοία, και θα καθορίσει αν θα προχωρήσουν τα έργα γεωτρήσεων και αν μπορούν να υλοποιηθούν οι σχεδιαζόμενες ενεργειακές διασυνδέσεις υπό πίεση», πρόσθεσε.

Η διαμάχη του 2020 προκάλεσε μεγάλη διπλωματική κρίση, με το ΝΑΤΟ και τις Ηνωμένες Πολιτείες να συμβάλλουν στη διαμεσολάβηση συνομιλιών μεταξύ των δύο μελών της Συμμαχίας, της Ελλάδας και της Τουρκίας. Η Γκαζίνι είπε ότι νέες εντάσεις θα μπορούσαν να επηρεάσουν και άλλα σχέδια στην Ανατολική Μεσόγειο, μεταξύ των οποίων και υποθαλάσσια καλώδια.