Σοκότρα: Από το «Αίμα του Δράκου» στον ήχο των Stradivarius – Η διαδρομή του πιο παράξενου δέντρου στον κόσμο (Vid)

Η Σοκότρα είναι μια απομονωμένη έκταση 1.400 τετραγωνικών μιλίων στον Ινδικό Ωκεανό, η οποία απέχει περίπου 210 μίλια από τη νότια ακτογραμμή της Υεμένης και μοιάζει να μην υπακούει στη βιολογία του υπόλοιπου πλανήτη.

Ως το μεγαλύτερο νησί του αρχιπελάγους που φέρει το ίδιο όνομα, η Σοκότρα χαρακτηρίζεται συχνά «Γκαλαπάγκος του Ινδικού Ωκεανού». Εκεί συναντάται η πιο ιδιαίτερη βιοποικιλότητα του πλανήτη: από τα 825 φυτικά είδη, το 37% είναι ενδημικό, όπως επίσης το 90% των ερπετών και το 95% των χερσαίων σαλιγκαριών, πράγμα που σημαίνει ότι δεν απαντώνται σε κανένα άλλο σημείο της Γης.

Το 2008, η UNESCO ενέταξε αυτό το ξεχωριστό φυσικό καταφύγιο στα Μνημεία Παγκόσμιας Φυσικής Κληρονομιάς. Ανάμεσα στα είδη που φιλοξενεί βρίσκεται το Dragon’s Blood Tree, με επιστημονική ονομασία Dracaena cinnabari, του οποίου η απόκοσμη όψη και οι ασυνήθιστες ιδιότητες οδήγησαν την ανθρωπότητα να δημιουργήσει γύρω του ορισμένους από τους πιο συναρπαστικούς μύθους.

Η μορφή και η επιβίωση του Dragon’s Blood Tree

Η όψη του παραπέμπει σε πελώρια ομπρέλα γυρισμένη ανάποδα ή σε γιγάντιο μανιτάρι. Πίσω από αυτή τη μορφή βρίσκεται ο ιδιαίτερος τρόπος ανάπτυξης που είναι γνωστός ως διχοτόμηση: τα κλαδιά διαχωρίζονται διαρκώς σε δύο, ώσπου στις άκρες τους εμφανίζονται πυκνά και σκληρά πράσινα φύλλα με κατεύθυνση προς τα πάνω. Η συγκεκριμένη «ομπρέλα» ανανεώνεται ανά τρία ή τέσσερα χρόνια, κρατά τις ρίζες στη σκιά και παγιδεύει την υγρασία από την πρωινή ομίχλη, βοηθώντας το δέντρο να αντέχει στις άνυδρες συνθήκες. Η παρουσία του είδους ξεπερνά τα 50 εκατομμύρια χρόνια, με την πρώτη εμφάνισή του να τοποθετείται στη Μεσόγειο. Στις μέρες μας, πέρα από τη Σοκότρα, μικρότεροι πληθυσμοί επιβιώνουν στο όρος Ντοφάρ του Ομάν και σε λιγοστά υποτροπικά δάση.

Κάτω από τον φλοιό βρίσκεται, ωστόσο, το σημαντικότερο μυστικό του. Μόλις χαραχθεί ο κορμός, το δέντρο κυριολεκτικά «αιμορραγεί», απελευθερώνοντας έναν πηχτό χυμό με κατακόκκινο χρώμα. Αναφορές σε αυτή την πολύτιμη ρητίνη υπάρχουν τόσο σε αρχαία κείμενα της Ινδίας όσο και στα έργα του Ηρόδοτου, του Πλίνιου και του Μάρκο Πόλο. Οι πολιτισμοί της αρχαιότητας αναζήτησαν στη μυθολογία την εξήγηση του φαινομένου. Κατά τον ινδουιστικό μύθο, οι θεοί Μπράχμα και Σίβα συγκρούστηκαν έχοντας μεταμορφωθεί σε δράκο και ελέφαντα, ενώ από το σημείο όπου έπεσε το αίμα τους στη γη γεννήθηκε το δέντρο. Η ελληνική μυθολογία συνδέει τη βλάστησή του με το αίμα του Λάδωνα, του δράκου με τα εκατό κεφάλια που προστάτευε τα χρυσά μήλα των Εσπερίδων και θανατώθηκε από τον Ηρακλή κατά τον 11ο άθλο του. Η αραβική ονομασία του είναι Dam al-Akhawain, που σημαίνει «το αίμα των δύο αδελφών», καθώς, σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, το πρώτο φυτό φύτρωσε εκεί όπου τα αδέλφια Ντάρσα και Σάμχα μονομάχησαν μέχρι θανάτου.

Στα αρχαία χρόνια, η κόκκινη ρητίνη ήταν γνωστή ως «κιννάβαρη» και αποτελούσε εξαιρετικά ακριβό εμπορεύσιμο προϊόν, στο οποίο αποδίδονταν θεραπευτικές και μαγικές ιδιότητες. Η ρίζα του δέντρου έμπαινε σε φάρμακα κατά των ρευματισμών και σε οδοντόκρεμες, ενώ τα φύλλα αξιοποιούνταν ως χωνευτικό. Για τη βαλσάμωση και τη μουμιοποίηση χρησιμοποιούσαν το «αίμα του δράκου» οι Αιγύπτιοι, αλλά και οι Γουάντσες των Καναρίων Νήσων. Οι κάτοικοι της Σοκότρας το μετέτρεπαν σε κραγιόν, το χρησιμοποιούσαν για φρέσκια αναπνοή, έβαφαν με αυτό μαλλί και συγκολλούσαν κεραμικά, ενώ οι αλχημιστές το ενέτασσαν σε τελετουργίες μαγείας.

Η ρητίνη στα βιολιά Stradivarius και τα ευρήματα

Η γνωστότερη αξιοποίησή της, πάντως, εντοπίζεται στην ευρωπαϊκή κατασκευή μουσικών οργάνων κατά τον 18ο αιώνα. Η κατακόκκινη ρητίνη υπήρξε βασικό συστατικό του βερνικιού που χρησιμοποιούσαν θρυλικοί Ιταλοί οργανοποιοί, μεταξύ των οποίων ο Στραντιβάριους (Stradivarius). Χάρη σε αυτό το υλικό, τα βιολιά απέκτησαν το βαθύ, πλούσιο χρώμα που τα χαρακτηρίζει, ενώ μερίδα ειδικών θεωρεί ότι επηρεάστηκε και η μοναδική ακουστική ποιότητά τους. Την ιστορική αξία του δέντρου για τη Σοκότρα επιβεβαίωσε και αρχαιολογική αποστολή του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. Οι ερευνητές εντόπισαν μεγαλίθους, αρχαίους ναούς, τεχνητές δεξαμενές, σπήλαια με βραχογραφίες, αλλά και γυάλινα σκεύη λιωμένα μαζί με ρητίνη από το «αίμα του δράκου».

Παρά τη συναρπαστική διαδρομή του, το Dragon’s Blood Tree αντιμετωπίζει ένα εξαιρετικά αβέβαιο μέλλον. Το οροπέδιο Φιρμχίν της Σοκότρας, όπου βρίσκεται το βασικό δάσος του είδους, θυμίζει σήμερα και ένα αχανές νεκροταφείο αυτών των δέντρων. Δίπλα σχεδόν σε κάθε ζωντανό δέντρο διακρίνονται πεσμένοι κορμοί, καθώς και ξερά λευκά κλαδιά που προβάλλουν από το έδαφος σαν ανθρώπινα οστά.
Τα περισσότερα από τα δέντρα που εξακολουθούν να επιβιώνουν στο φυσικό τους περιβάλλον έχουν ηλικία εκατοντάδων ετών. Ωστόσο, δεν είναι δυνατόν να προσδιοριστεί με ακρίβεια πόσο παλιά είναι, επειδή στους κορμούς τους δεν δημιουργούνται ετήσιοι δακτύλιοι.

Μέσα στα τελευταία χρόνια, χιλιάδες αιωνόβια δέντρα στο νησί, αρκετά από τα οποία ξεπερνούσαν τα 500 έτη ζωής, ξεριζώθηκαν βίαια σε διάστημα λίγων ωρών από τις πρωτοφανώς σφοδρές καταιγίδες και την αυξανόμενη ένταση των κυκλώνων στην Αραβική Θάλασσα. Τη μεγαλύτερη απειλή για τη νέα γενιά αποτελούν οι ελεύθερες κατσίκες που έχουν κατακλύσει τον τόπο. Επειδή οι κάτοικοι δεν περιφρουρούν πάντοτε τις εκτάσεις, τα ζώα τρώνε αμέσως κάθε νεαρό βλαστάρι. Έτσι, κανένα νέο δέντρο δεν παίρνει τη θέση των γέρικων που πεθαίνουν. Παράλληλα, η συρρίκνωση των περιόδων των μουσώνων έχει επιφέρει σοβαρή λειψυδρία. Μολονότι η «ομπρέλα» του δέντρου έχει διαμορφωθεί ώστε να απορροφά την πρωινή ομίχλη, οι παρατεταμένες περίοδοι ακραίας ζέστης εξασθενούν τους πιο ηλικιωμένους κορμούς.

Η έλλειψη νεότερων δέντρων που θα διαδεχθούν τα παλαιότερα, σε συνδυασμό με την προοδευτική ξήρανση του νησιού, φανερώνει ότι η σημερινή γενιά κινδυνεύει να αποδειχθεί η τελευταία. Χωρίς άμεσα μέτρα για την προστασία του, το πιο μυθικό και παράξενο δέντρο στον κόσμο θα πάψει να στολίζει τον πλανήτη μας και ως μοναδικό ίχνος του θα απομείνει ο απόηχος των θρύλων που το συνοδεύουν.

Παρακολουθήστε τα βίντεο ΕΔΩ κι ΕΔΩ και δείτε τη φωτογραφία ΕΔΩ.