Αίγυπτος: Ελληνικό ποίημα 1.700 ετών βρέθηκε σε τάφο – «Άκουσέ με, πατέρα»

Στην έρημο της Αιγύπτου, ένα ελληνικό ποίημα ηλικίας 1.700 ετών, που έμενε κρυμμένο επί αιώνες μέσα σε τάφο, αποκαλύπτει την ανθρώπινη διάσταση μιας αρχαίας ταφής. Στους καταληκτικούς στίχους, ένας γιος μιλά στον νεκρό πατέρα του λέγοντας «Άκουσέ με, πατέρα» και τον παρακαλεί να δεχτεί τα δώρα που προσφέρουν τα παιδιά του.

Το επιτάφιο ποίημα, που αποτελείται από 19 στίχους στα αρχαία ελληνικά, συγκαταλέγεται στα πιο σημαντικά ευρήματα των ανασκαφών στη νεκρόπολη Μπιρ αλ-Σαγκάλα, στην όαση Ντάχλα της δυτικής Αιγύπτου.

Ο τάφος χρονολογείται στον 4ο αιώνα μ.Χ., όταν η Αίγυπτος βρισκόταν υπό ρωμαϊκή κυριαρχία, και είχε κατασκευαστεί για έναν άνδρα που ονομαζόταν Πισέχτης και τη σύζυγό του.

Οι εκτιμήσεις θέλουν τον άνδρα να είχε πιθανότατα ασκήσει καθήκοντα δικαστή, ενώ ως συντάκτης του ποιήματος φαίνεται πως ήταν ο γιος του, ο Σαραπίων.

Δεν πρόκειται για μια απλή μνεία του εκλιπόντος στην επιγραφή. Οι στίχοι σκιαγραφούν έναν άνθρωπο σοφό και καλοσυνάτο, τον οποίο αποκαλούν «σύμβουλο στη ζωή».

Στο τέλος, όμως, το ύφος γίνεται ιδιαίτερα προσωπικό, καθώς ο Σαραπίων απευθύνεται απευθείας στον πατέρα του και του ζητά να ακούσει τα λόγια των παιδιών του και να δεχθεί τις ταφικές σπονδές και προσφορές τους.

Στους τελευταίους στίχους συναντάται η φράση «Άκουσέ με, πατέρα», που αποτελεί και το πλέον χαρακτηριστικό απόσπασμα της επιγραφής.

Με αυτόν τον τρόπο, το πένθος μιας οικογένειας πριν από σχεδόν δύο χιλιετίες διατηρήθηκε χαραγμένο στην πέτρα, φτάνοντας έως τη σύγχρονη εποχή.

Η μελέτη της ελληνικής επιγραφής

Ένα ποίημα που φέρει στοιχεία από την ομηρική γλώσσα

Τη μελέτη του αρχαίου ελληνικού κειμένου ανέλαβε ο ιστορικός και επιγραφολόγος Άγγελος Χανιώτης, καθηγητής στο Institute for Advanced Study του Πρίνστον, χωρίς να έχει λάβει μέρος στην ανασκαφική έρευνα.

Ο Χανιώτης χαρακτήρισε την επιγραφή ιδιαίτερα λογοτεχνικό και πρωτότυπο επίγραμμα, επισημαίνοντας ότι η γραμματική του παρουσιάζει ομοιότητες με τη γλώσσα των ομηρικών επών.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η παρουσία τόνων και διακριτικών σημείων, στοιχείο που δείχνει πως εκείνος που συνέθεσε το ποίημα διέθετε υψηλή μόρφωση.

Στις σχετικές αναφορές, ο νεκρός αναφέρεται ως Πισέχτης ή με άλλες αποδόσεις του αρχαίου ονόματός του. Οι ερευνητές θεωρούν πιθανό ότι είχε υπηρετήσει ως δικαστής προς το τέλος του 3ου ή στις αρχές του 4ου αιώνα μ.Χ.

Η αρχιτεκτονική και οι παραστάσεις του τάφου

Ο τάφος και οι αιγυπτιακές απεικονίσεις του

Το μνημείο είναι τάφος από ασβεστόλιθο, με οροφή πυραμιδοειδούς μορφής, και είχε κατασκευαστεί για ένα ζευγάρι. Μια σκάλα με 14 βαθμίδες καταλήγει στη μνημειακή του είσοδο.

Στην είσοδο έχουν εντοπιστεί ιερογλυφικές επιγραφές και παραστάσεις της αρχαίας αιγυπτιακής θρησκευτικής παράδοσης.

Στις παραστάσεις περιλαμβάνονται ο φτερωτός ηλιακός δίσκος, δύο κόμπρες και ο θεός Όσιρις. Παράλληλα, υπάρχουν επιγραφές με ξόρκια, τα οποία προορίζονταν να διαφυλάξουν τον νεκρό στη ζωή μετά θάνατον.

Ξεχωρίζει ακόμη μια σπάνια απεικόνιση από το «Amduat», το αρχαίο αιγυπτιακό ταφικό κείμενο για τη νυχτερινή πορεία του θεού Ρα στον Κάτω Κόσμο. Για τη συγκεκριμένη νεκρόπολη, η σκηνή αυτή θεωρείται ασυνήθιστη.

Στο εσωτερικό του τάφου βρέθηκαν επίσης τράπεζα προσφορών, λεκάνη καθαρμού από ψαμμίτη, κεραμικά αγγεία και ένα χάλκινο νόμισμα με την παράσταση του Ρωμαίου αυτοκράτορα Κωνσταντίνου. Το νόμισμα αποτελεί ένδειξη ότι ο τάφος χρησιμοποιήθηκε και σε μεταγενέστερη περίοδο.

Η ελληνική, αιγυπτιακή και ρωμαϊκή παρουσία

Η συνάντηση τριών πολιτισμικών παραδόσεων

Το εύρημα προέρχεται από τη νεκρόπολη Μπιρ αλ-Σαγκάλα, η οποία βρίσκεται κοντά στην αρχαία Μώθι, τη σημερινή Μουτ, στην όαση Ντάχλα.

Η αξία του τάφου υπερβαίνει το ελληνικό ποίημα. Στο ίδιο μνημείο συναντώνται η ελληνική γλώσσα και η λογοτεχνική της παράδοση, η θρησκευτική εικονογραφία της αρχαίας Αιγύπτου και ευρήματα που σχετίζονται με τη ρωμαϊκή εποχή.

Μετά την κατάκτηση της Αιγύπτου από τον Μέγα Αλέξανδρο, το 332 π.Χ., η ελληνική γλώσσα είχε ήδη αποκτήσει ξεχωριστή θέση στη χώρα και συνέχισε να χρησιμοποιείται ευρέως και στα ρωμαϊκά χρόνια.

Το συγκεκριμένο μνημείο προσφέρει, επομένως, μια ιδιαίτερα χαρακτηριστική εικόνα της πολιτισμικής συνύπαρξης που διαμορφωνόταν στην Αίγυπτο εκείνης της περιόδου.

Πάνω από την είσοδο του τάφου βρέθηκε επίσης μια νεότερη κατασκευή από πλίνθους, ένδειξη ότι το μνημείο μάλλον επαναχρησιμοποιήθηκε σε κατοπινή εποχή.

Παρόλα αυτά, το στοιχείο που κυριαρχεί είναι το ελληνικό ποίημα των 19 στίχων. Δεν περιορίζεται στην καταγραφή του ονόματος του νεκρού, αλλά διαφυλάσσει τη φωνή ενός γιου, ο οποίος πενθεί τον πατέρα του και εξακολουθεί να του μιλά και μετά τον θάνατό του.

«Άκουσέ με, πατέρα» χαράχτηκε πριν από περίπου 1.700 χρόνια και, μέσα από λίγους στίχους σε μια αρχαία ταφική στήλη, φέρνει ως το σήμερα ένα διαχρονικά αναγνωρίσιμο συναίσθημα: το πένθος ενός παιδιού για τον άνθρωπο που έχασε.