Τι είναι η πρόπολη: Ο φυσικός «στόκος» της κυψέλης

Τι είναι η πρόπολη που οι μέλισσες απλώνουν στις χαραμάδες της κυψέλης, σαν να κάνουν μικρές επισκευές; Είναι ένα κολλώδες, ρητινώδες υλικό, το οποίο φτιάχνουν κυρίως από φυτικές ρητίνες και κερί και χρησιμοποιούν σαν φυσικό στόκο.

Η δουλειά της, όμως, δεν τελειώνει στο κλείσιμο μιας ρωγμής. Με την πρόπολη οι μέλισσες περιορίζουν την είσοδο της φωλιάς και καλύπτουν εσωτερικές επιφάνειες. Πρόκειται, δηλαδή, για υλικό συντήρησης αλλά και προστασίας ολόκληρης της αποικίας.

Τι είναι η πρόπολη και από πού αρχίζει η «συνταγή» της;

Η πρώτη ύλη βρίσκεται στα φυτά. Οι εργάτριες συλλέγουν ρητινώδεις εκκρίσεις, ιδιαίτερα από άνθη και φυτικούς οφθαλμούς, και τις μεταφέρουν στην κυψέλη για επεξεργασία.

Δεν πρόκειται απλώς για κερί με διαφορετικό χρώμα. Οι φυτικές ρητίνες και το κερί είναι τα βασικά συστατικά της πρόπολης, ενώ μπορεί να περιέχει και άλλα συστατικά, όπως γύρη, που ποικίλλουν.

Μια ενδεικτική επιστημονική εκτίμηση τοποθετεί τη ρητίνη περίπου στο 50% και το κερί στο 30%: περίπου το μισό υλικό προέρχεται από ρητίνες και σχεδόν το ένα τρίτο είναι κερί. Αυτά δεν αποτελούν σταθερή συνταγή, καθώς η σύνθεση αλλάζει με τα διαθέσιμα φυτά και την περιοχή.

Η διαφοροποίηση φαίνεται και στην όψη της. Η πρόπολη μπορεί να έχει πρασινοκίτρινες, καφέ ή ακόμη και μαύρες αποχρώσεις.

Πώς μεταφέρεται μια κολλώδης ρητίνη;

Η συλλογή απαιτεί μια συγκεκριμένη αλληλουχία κινήσεων. Οι μέλισσες αποσπούν ή ξύνουν τη ρητίνη με τις σιαγόνες τους και τη μεταφέρουν στα καλαθάκια των πίσω ποδιών, περνώντας την από τα μπροστινά και τα μεσαία πόδια.

Έτσι, η πρώτη ύλη ταξιδεύει προς την κυψέλη πάνω στα πίσω πόδια, όπως συμβαίνει και με τους σβόλους γύρης. Στη συνέχεια αξιοποιείται στο ρητινώδες μείγμα με το οποίο γίνονται οι σφραγίσεις και οι επενδύσεις.

Η ακριβής φυτική προέλευση δεν είναι πάντοτε εύκολο να εντοπιστεί. Γι’ αυτό δεν μπορούμε να συνδέουμε όλη την πρόπολη με ένα συγκεκριμένο φυτό.

Υπάρχει, μάλιστα, πειραματική παρατήρηση ότι οι συλλέκτριες ανταποκρίνονται σε τραχιές επιφάνειες και κενά της κυψέλης φέρνοντας περισσότερη ρητίνη για να τα σφραγίσουν. Η συλλογή συνδέεται έτσι και με τις ανάγκες της φωλιάς.

Γιατί να κλείνουν χαραμάδες και να μικραίνουν την είσοδο;

Η αναλογία με τον στόκο περιγράφει μια πραγματική λειτουργία: η πρόπολη γεμίζει μικρές ρωγμές και ανοίγματα. Παράλληλα, λειαίνει τραχιές επιφάνειες στο εσωτερικό της φωλιάς.

Η σφράγιση βοηθά την αποικία να ελέγχει τη ροή του αέρα. Δεν είναι, λοιπόν, μόνο θέμα επιδιόρθωσης μιας ατέλειας, αλλά και διαμόρφωσης του εσωτερικού χώρου.

Οι μέλισσες χρησιμοποιούν επίσης πρόπολη για να μειώνουν το μέγεθος της εισόδου, ενισχύοντας την άμυνα της κυψέλης. Το ίδιο υλικό που κλείνει μια ανεπιθύμητη χαραμάδα μπορεί να περιορίζει και ένα άνοιγμα που παραμένει απαραίτητο.

Η πρόπολη δεν χρησιμεύει μόνο για συγκόλληση: σφραγίζει, επενδύει και επιτρέπει στις μέλισσες να προσαρμόζουν τον χώρο όπου ζουν.

Πού αλλού τη χρησιμοποιούν μέσα στην κυψέλη;

Οι μέλισσες χρησιμοποιούν πρόπολη για να επαλείφουν το εσωτερικό της φωλιάς. Οι εργάτριες μπορούν να καλύπτουν τα τοιχώματα των κοιλοτήτων όπου εγκαθίστανται, καθώς και τις κηρήθρες γόνου.

Σε φυσικές φωλιές μέσα σε κουφάλες δέντρων έχει περιγραφεί εσωτερικό περίβλημα πρόπολης πάχους 0,3 έως 0,5 χιλιοστών. Ένα στρώμα μικρότερο από ένα χιλιοστό αρκεί για να σχηματίσει αυτή την επένδυση.

Το υλικό χρησιμοποιείται ακόμη για επισκευές στις κηρήθρες και για την ενίσχυση των λεπτών άκρων τους. Ο «στόκος», επομένως, έχει θέση τόσο στα τοιχώματα όσο και στις πιο λεπτές κατασκευές της κυψέλης.

Είναι μόνο οικοδομικό υλικό;

Όχι. Οι αντιμικροβιακές ιδιότητες της πρόπολης έχουν μελετηθεί ως μέρος της προστασίας της αποικίας. Στην επιστημονική βιβλιογραφία η χρήση της περιγράφεται και ως μορφή «κοινωνικής ανοσίας»: ένα υλικό που αξιοποιείται συλλογικά και μπορεί να ωφελεί το σύνολο.

Εδώ χρειάζεται μια καθαρή διάκριση: η λειτουργία της στις μέλισσες δεν τεκμηριώνει από μόνη της θεραπευτικές υποσχέσεις για τον άνθρωπο. Είναι διαφορετικό ερώτημα το πώς προστατεύεται μια αποικία και διαφορετικό η αποτελεσματικότητα μιας ανθρώπινης χρήσης.

Στην κυψέλη, η ρητίνη γίνεται κάτι περισσότερο από κόλλα: τρόπος να διαμορφώνεται και να προστατεύεται ο κοινός χώρος.