Πώς η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου ένωσε ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ

Η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου δεν ήταν μια αυθόρμητη ενέργεια: σχεδιάστηκε ως σαμποτάζ στη σιδηροδρομική γραμμή Αθήνας–Θεσσαλονίκης και εκτελέστηκε από κοινού από ΕΛΑΣ, ΕΔΕΣ και Βρετανούς.

Το σχέδιο ξεκίνησε από το Κάιρο, πέρασε από την αναγνώριση τριών πιθανών στόχων και κατέληξε, τη νύχτα της 25ης προς 26η Νοεμβρίου 1942, στην καταστροφή της γέφυρας. Οι Έλληνες αντάρτες ανέλαβαν την επίθεση στις φρουρές και οι Βρετανοί την τοποθέτηση των εκρηκτικών.

Γιατί μπήκε στο στόχαστρο η σιδηροδρομική γραμμή;

Η αφετηρία βρισκόταν μακριά από τη γέφυρα. Στις 4 Σεπτεμβρίου 1942, στο Κάιρο, έγινε σύσκεψη της βρετανικής Special Operations Executive, γνωστής ως SOE, για την οργάνωση σαμποτάζ στη σιδηροδρομική γραμμή Αθήνας–Θεσσαλονίκης.

Η αποστολή, με την κωδική ονομασία Harling, σχεδιάστηκε από το Συμμαχικό Στρατηγείο Μέσης Ανατολής. Σκοπός ήταν να διακοπεί η σύνδεση βορρά–νότου, που χρησιμοποιούνταν για τη μεταφορά ενισχύσεων και εφοδίων προς τη Βόρεια Αφρική και τις δυνάμεις του Ρόμελ.

Τρεις γέφυρες κοντά στη Λαμία εξετάστηκαν ως πιθανοί στόχοι: του Γοργοποτάμου, του Ασωπού και της Παπαδιάς. Η τελική επιλογή θα εξαρτιόταν από όσα θα διαπίστωναν οι άνθρωποι της αποστολής στο πεδίο.

Πώς συναντήθηκαν οι δυνάμεις της επιχείρησης;

Επικεφαλής της βρετανικής αποστολής ήταν ο μηχανικός συνταγματάρχης Έντι Μάγιερς, με υπαρχηγό τον Κρις Γουντχάουζ. Οι Βρετανοί έφτασαν στην Ελλάδα σε διαδοχικές ομάδες, από τα τέλη Σεπτεμβρίου έως τις αρχές Οκτωβρίου, και χρειάστηκε χρόνος για να συγκεντρωθούν και να έρθουν σε επαφή με τις ελληνικές αντιστασιακές οργανώσεις.

Στην αφήγησή του για τις πρώτες βρετανικές επαφές με την Αντίσταση, ο Γουντχάουζ αναφέρει ότι ο Άρης Βελουχιώτης και ο Ναπολέων Ζέρβας συναντήθηκαν στη Βίνιανη στις 14 Νοεμβρίου και συμφώνησαν να συνεργαστούν. Τρεις ημέρες αργότερα, οι κοινές δυνάμεις έφτασαν στο Μαυρολιθάρι για να ενωθούν με την ομάδα του Μάγιερς.

Η επιχειρησιακή κατανομή ήταν συγκεκριμένη: οι Έλληνες αντάρτες θα προσέβαλλαν τις φρουρές στα δύο άκρα της γέφυρας, ενώ οι Βρετανοί ειδικοί θα τοποθετούσαν τα εκρηκτικά.

Γιατί επιλέχθηκε η γέφυρα του Γοργοποτάμου;

Η επιλογή έγινε μετά από αναγνώριση των πιθανών στόχων. Ο Γοργοπόταμος ήταν ο πιο προσβάσιμος από τους τρεις, ενώ η ιταλική φρουρά του φαινόταν σχετικά αδύναμη, όπως καταγράφει αμερικανική στρατιωτική μελέτη.

Αντίθετα, στη γέφυρα της Παπαδιάς υπήρχε ισχυρή φρουρά και στην περιοχή της γέφυρας του Ασωπού το έδαφος ήταν δύσβατο. Οι διαφορές αυτές έκαναν τον Γοργοπόταμο την καταλληλότερη επιλογή για το σαμποτάζ.

Επικεφαλής του συνεργείου ανατίναξης ήταν ο Τομ Μπαρνς. Η ομάδα του ανέλαβε το τεχνικό σκέλος.

Πόσοι πήραν μέρος στην ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου;

Οι πηγές δεν συμφωνούν στον αριθμό των συμμετεχόντων. Το Αρχείο της ΕΡΤ καταγράφει 86 αντάρτες του ΕΛΑΣ, 58 του ΕΔΕΣ και 14 Βρετανούς κομάντος: συνολικά 158 άνδρες. Εκτιμά τη φρουρά της γέφυρας σε περίπου 100, κυρίως Ιταλούς και λίγους Γερμανούς.

Το Γενικό Επιτελείο Στρατού δίνει διαφορετική σύνθεση: 50 άνδρες του ΕΛΑΣ, 95 του ΕΔΕΣ και 9 της βρετανικής αποστολής, συνολικά 154. Ο Γουντχάουζ επίσης επισημαίνει ότι οι αριθμοί των ανταρτών αμφισβητούνταν και παραθέτει διαφορετικές εκτιμήσεις.

Τι συνέβη τη νύχτα της 25ης Νοεμβρίου;

Η επιχείρηση άρχισε τη νύχτα της 25ης Νοεμβρίου 1942. Η αμερικανική στρατιωτική μελέτη τοποθετεί την έναρξη των επιθέσεων των ανταρτών στις 23:15 και την εντολή για την τοποθέτηση των εκρηκτικών περίπου μία ώρα αργότερα.

Οι μάχες με τις φρουρές και τις ενισχύσεις των δυνάμεων κατοχής δυσκόλεψαν την αποστολή. Ακολούθησαν δύο εκρήξεις και η γέφυρα καταστράφηκε τις πρώτες πρωινές ώρες της 26ης Νοεμβρίου.

Η σιδηροδρομική κυκλοφορία διακόπηκε, αν και οι πηγές δεν αποτιμούν ομοιόμορφα τη διάρκειά της: η ΕΡΤ αναφέρει ότι η γραμμή ανακόπηκε «για καιρό», ενώ η αμερικανική μελέτη κάνει λόγο για έξι εβδομάδες.

Στο Γοργοπόταμο, η ακρίβεια του σχεδίου συνάντησε τη σπάνια κοινή δράση των δύο μεγαλύτερων αντιστασιακών οργανώσεων.