Ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, έχει ανεβάσει δραματικά τους τόνους σε αυτόν τον νέο γύρο έντασης με την Τεχεράνη, θέτοντας ένα πακέτο απαιτήσεων προς το Ιράν και συνοδεύοντάς το με απειλές στρατιωτικής κλιμάκωσης, την ώρα που αμερικανικές και ευρωπαϊκές πηγές περιγράφουν στους New York Times τρεις συγκεκριμένους όρους που, όπως λένε, έχουν τεθεί στο τραπέζι.
Ο Αμερικανός Πρόεδρος άφησε να εννοηθεί την Τετάρτη ότι, αν η Τεχεράνη δεν αποδεχθεί ένα σύνολο απαιτήσεων που έχει διατυπώσει η κυβέρνησή του προς την ιρανική ηγεσία, θα μπορούσε σύντομα να εξαπολύσει επίθεση «με ταχύτητα και βία».
Η απειλή αυτή για ένα δεύτερο άμεσο αμερικανικό πλήγμα κατά του Ιράν μέσα σε οκτώ μήνες διατυπώθηκε την ώρα που το αεροπλανοφόρο «USS Abraham Lincoln», μαζί με άλλα πολεμικά πλοία, βομβαρδιστικά και μαχητικά αεροσκάφη, έπαιρναν θέσεις στην περιοχή, σε απόσταση πλήγματος από τη χώρα.
Ο Τραμπ συνέκρινε αυτή τη στρατιωτική ανάπτυξη με τις δυνάμεις που είχε συγκεντρώσει κοντά στη Βενεζουέλα στα τέλη του περασμένου έτους, λίγο πριν από την επιχείρηση που οδήγησε στη σύλληψη του Νικολάς Μαδούρο και της συζύγου του μέσα στη νύχτα, στις αρχές Ιανουαρίου.
Ο Πρόεδρος των ΗΠΑ δεν έδωσε λεπτομέρειες για τη συμφωνία που απαιτεί, λέγοντας μόνο ότι μια «τεράστια αρμάδα» κατευθύνεται προς το Ιράν και ότι η χώρα θα πρέπει να συνάψει συμφωνία.
Οι απαιτήσεις προς το Ιράν
Ωστόσο, Αμερικανοί και Ευρωπαίοι αξιωματούχοι αναφέρουν ότι στις συνομιλίες έχουν τεθεί τρεις απαιτήσεις προς τους Ιρανούς:
- Μόνιμος τερματισμός κάθε εμπλουτισμού ουρανίου και απομάκρυνση των υφιστάμενων αποθεμάτων
- Περιορισμοί στο βεληνεκές και στον αριθμό των βαλλιστικών πυραύλων
- Πλήρης διακοπή της στήριξης προς μαχητικές ομάδες στη Μέση Ανατολή, συμπεριλαμβανομένης της Χαμάς, της Χεζμπολάχ και των Χούθι στην Υεμένη
Αξιοσημείωτη ήταν η απουσία από αυτές τις απαιτήσεις –και από ανάρτηση του Τραμπ στο Truth Social το πρωί της Τετάρτης– οποιασδήποτε αναφοράς στην προστασία των διαδηλωτών που κατέβηκαν στους δρόμους του Ιράν τον Δεκέμβριο, προκαλώντας βαθιά αναταραχή στη χώρα και τη σοβαρότερη πρόσφατη κρίση για την κυβέρνηση.
Ο Τραμπ είχε υποσχεθεί σε παλαιότερες αναρτήσεις του ότι θα έσπευδε σε βοήθειά τους, όμως τις τελευταίες εβδομάδες σχεδόν δεν τους έχει αναφέρει.
Το Ιράν λέει ότι ο αριθμός των νεκρών ήταν 3.117, αλλά οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων υποστηρίζουν ότι αυτός ο αριθμός υποτιμά δραματικά το πραγματικό μέγεθος των απωλειών. Οι δικές τους εκτιμήσεις κυμαίνονται από 3.400 έως 6.200 νεκρούς, ενώ σημειώνουν ότι, όταν αρθούν τα μπλακάουτ στο διαδίκτυο, οι αριθμοί πιθανότατα θα αυξηθούν σημαντικά.
Η πρώτη απαίτηση, να εγκαταλείψει το Ιράν κάθε εμπλουτισμό και τα τρέχοντα αποθέματα εμπλουτισμένου ουρανίου, κατά τους NYT, θα ήταν δύσκολο να παρακολουθηθεί. Στη συμφωνία του 2015 για τα πυρηνικά με την κυβέρνηση Ομπάμα, το Ιράν είχε παραδώσει περίπου το 97% των αποθεμάτων του, τα οποία μεταφέρθηκαν εκτός χώρας.
Οι βασικές εγκαταστάσεις εμπλουτισμού στη Νατάνζ και στο Φορντό χτυπήθηκαν σφοδρά τον περασμένο Ιούνιο και είναι απίθανο να επαναλειτουργήσουν. Ωστόσο, είναι δυνατόν να εμπλουτιστεί ουράνιο -να αυξηθεί δηλαδή η καθαρότητά του- σε μικρές, εύκολα κρυμμένες εγκαταστάσεις.
Η δεύτερη απαίτηση, να περιοριστεί το βεληνεκές και ο αριθμός των βαλλιστικών πυραύλων, θα καθιστούσε σχεδόν αδύνατο για το Ιράν να πλήξει ισραηλινό έδαφος. Αυτοί οι πύραυλοι είναι το τελευταίο αποτρεπτικό μέσο στο οπλοστάσιο του Ιράν απέναντι σε μια νέα επίθεση του Ισραήλ.
Μια τέτοια επίθεση δεν φαίνεται άμεση, αλλά ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου έχει απειλήσει με νέα πλήγματα αν το Ιράν επανεξοπλιστεί.
Η τρίτη απαίτηση, που αφορά τη διακοπή της στήριξης προς μαχητικές δυνάμεις, ίσως είναι η ευκολότερη για την Τεχεράνη να αποδεχθεί. Η ίδια η ιρανική οικονομία είναι βαθιά αποδυναμωμένη, το νόμισμα έχει πέσει σε νέα χαμηλά και η κυβέρνηση έχει λίγα χρήματα να διαθέσει στους άλλοτε συμμάχους της, οι οποίοι δοκιμάζονται από σφοδρές ισραηλινές επιθέσεις.
Ο Μεχντί Μοχαμαντί, ανώτερος σύμβουλος του προέδρου του ιρανικού κοινοβουλίου, Μοχάμαντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ, δήλωσε το βράδυ της Τρίτης στην κρατική τηλεόραση ότι οι όροι της Ουάσιγκτον δεν είναι αποδεκτοί για το Ιράν και θα ισοδυναμούσαν με ήττα.
«Αυτό που λέει ο Γουίτκοφ θα σήμαινε ουσιαστικά ότι το Ιράν παραδίνεται», είπε. «Αυτό μεταφράζεται στο “να αφοπλιστείς ώστε να μπορούμε να σε χτυπήσουμε όποτε θέλουμε”».
Η «σκιά» της Βενεζουέλας
Ο Τραμπ φαίνεται να έχει ενθαρρυνθεί από την αρχική επιτυχία στη Βενεζουέλα και χρησιμοποιεί ξεκάθαρα την απειλή μιας αντίστοιχης επιχείρησης «αποκεφαλισμού» κατά του ιρανικού καθεστώτος για να εκφοβίσει την ηγεσία της χώρας και τους Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης, τις πιο επίλεκτες στρατιωτικές της δυνάμεις.
Ακόμη και πριν από δύο εβδομάδες, ο Τραμπ έδειχνε στα πρόθυρα στρατιωτικής δράσης, την οποία ανέστειλε μόνο όταν έλαβε διαβεβαίωση από το Ιράν ότι δεν θα απαγχονιστούν, όπως είπε, 800 διαδηλωτές που επρόκειτο να εκτελεστούν.
Ιρανοί αξιωματούχοι απάντησαν τότε ότι αυτός ο αριθμός ήταν λανθασμένος και ότι οι διαδηλωτές, αν και είχαν συλληφθεί, δεν είχαν περάσει από δίκη ή καταδίκη.
Εσωτερικές ισορροπίες
Οι εξελίξεις εκείνης της ημέρας αποκάλυψαν στους Αμερικανούς την ευθραυστότητα του ιρανικού συστήματος. Ο υπουργός Εξωτερικών του Ιράν, Αμπάς Αραγτσί, βετεράνος διπλωμάτης και πολιτικός, χρειάστηκε να ζητήσει άδεια για να μιλήσει με τον Στιβ Γουίτκοφ, ειδικό απεσταλμένο του Τραμπ.
Τελικά αναγκάστηκε να μεταφέρει, μέσω τρίτου, τη δέσμευση ότι το Ιράν δεν σχεδίαζε άμεσες εκτελέσεις, επειδή του απαγορευόταν η επίσημη, απευθείας επικοινωνία με τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Αξιωματούχος που είχε άμεση εμπλοκή σε αυτές τις επαφές ανέφερε αργότερα ότι η εξουσία του Αραγτσί φαινόταν ιδιαίτερα περιορισμένη. Και, όπως συμβαίνει πάντα στο ιρανικό σύστημα σύμφωνα με τους New York Times, υπάρχει συνεχής ανταγωνισμός μεταξύ του Γραφείου του Αλί Χαμενεΐ, των Φρουρών της Επανάστασης και του γραφείου του προέδρου, Μασούντ Πεζεσκιάν, για τον οποίο εργάζεται ο Αραγτσί.
Όμως τα κρίσιμα ζητήματα εξωτερικής πολιτικής αποφασίζονται από τον 86χρονο ανώτατο ηγέτη, Χαμενεΐ.
Το μήνυμα προς την Ουάσιγκτον
Την Τετάρτη, μιλώντας σε Ιρανούς δημοσιογράφους έξω από το ΥΠΕΞ στην Τεχεράνη, ο Αραγτσί δήλωσε ότι το Ιράν δεν έχει ζητήσει συνάντηση με τις ΗΠΑ και ότι ο ίδιος και ο Γουίτκοφ δεν είχαν επαφή τις τελευταίες ημέρες.
Είπε ότι το Ιράν δεν έχει λάβει απόφαση για διαπραγματεύσεις, αν και διάφορες χώρες προσπαθούν καλοπροαίρετα να μεσολαβήσουν μεταξύ Τεχεράνης και Ουάσιγκτον. «Η θέση μας είναι ότι η διπλωματία δεν μπορεί να είναι αποτελεσματική και να έχει αποτελέσματα μέσω στρατιωτικών απειλών», είπε.
«Αν θέλουν να γίνουν διαπραγματεύσεις, σίγουρα πρέπει να αφήσουν στην άκρη τις απειλές, τις υπερβολικές απαιτήσεις και τη διατύπωση μη ρεαλιστικών απαιτήσεων», πρόσθεσε ο Αραγτσί.
Συμπλήρωσε ότι ένας πόλεμος μεταξύ Ιράν και ΗΠΑ θα αποσταθεροποιούσε ολόκληρη την περιοχή και ότι οι χώρες της Μέσης Ανατολής είναι αντίθετες σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο.
Ο Αραγτσί είχε προειδοποιήσει τις ΗΠΑ και πριν από μία εβδομάδα, γράφοντας ότι «μια γενικευμένη σύγκρουση σίγουρα θα είναι χαοτική, άγρια και θα τραβήξει πολύ, πολύ περισσότερο από τα φανταστικά χρονοδιαγράμματα που το Ισραήλ και οι πληρεξούσιοί του προσπαθούν να πουλήσουν στον Λευκό Οίκο».
Την Τετάρτη προχώρησε ακόμη περισσότερο, γράφοντας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης: «Οι γενναίες Ένοπλες Δυνάμεις μας είναι έτοιμες —με το δάχτυλο στη σκανδάλη— να απαντήσουν άμεσα και δυναμικά σε οποιαδήποτε επίθεση κατά της αγαπημένης μας γης, του αέρα και της θάλασσάς μας».
Ο υποναύαρχος Αλί Σαμχανί, επικεφαλής ενός νεοσύστατου οργάνου που επιβλέπει τις στρατιωτικές επιχειρήσεις, δήλωσε σε ανάρτησή του ότι οποιαδήποτε πλήγματα των ΗΠΑ κατά του Ιράν θα θεωρηθούν πράξη πολέμου και ότι το Ιράν θα απαντήσει δυναμικά και θα στοχοποιήσει το Τελ Αβίβ.
