Αρχαία χειρόγραφα από φύλλα φοίνικα: Πώς οι ακτίνες Χ αποκάλυψαν τον τρόπο κατασκευής τους

Μια νέα μέθοδος ανάλυσης επιτρέπει στους επιστήμονες να αξιοποιούν ακτίνες Χ και τεχνητή νοημοσύνη για να διερευνήσουν πώς κατασκευάζονταν αρχαία χειρόγραφα από φύλλα φοίνικα, χωρίς να προκαλούν οποιαδήποτε φθορά στα πολύτιμα αντικείμενα.

Επί αιώνες, οι κοινωνίες της Νότιας και της Νοτιοανατολικής Ασίας έγραφαν σε φύλλα φοίνικα θρησκευτικά κείμενα, νομοθεσία, λογοτεχνία και επιστημονική γνώση.

Τα φύλλα υφίσταντο μακρόχρονη επεξεργασία προτού γίνουν κατάλληλα για γραφή, με τις μεθόδους να ποικίλλουν από τόπο σε τόπο και ανάλογα με τα τοπικά έθιμα.

Στο φυτικό υλικό διατηρούνται σημάδια αυτών των μεθόδων, τα οποία μπορούν να αποκαλύψουν την προέλευση και την πορεία των χειρογράφων. Η αποκωδικοποίησή τους, όμως, είναι δύσκολη υπόθεση, ιδίως για αντικείμενα που έχουν επιβιώσει επί αιώνες.

Η έρευνα σε 160 δείγματα

Στην έρευνα συμμετείχε διεθνής ομάδα επιστημόνων, η οποία ανέλυσε 160 δείγματα συνολικά: 85 από ιστορικά χειρόγραφα και 75 σύγχρονα δείγματα αναφοράς, προερχόμενα από συλλογές της ευρύτερης περιοχής.

Οι μετρήσεις ακτίνων Χ έγιναν σε δύο μεγάλες εγκαταστάσεις σύγχροτρον: στην PETRA III του DESY στο Αμβούργο και στην Ευρωπαϊκή Εγκατάσταση Ακτινοβολίας Σύγχροτρου, στη Γκρενόμπλ της Γαλλίας. Για την ανάλυση των δεδομένων οι ερευνητές κατόπιν αξιοποίησαν λογισμικό μηχανικής μάθησης.

Η μελέτη δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό npj Heritage Science και στηρίχθηκε σε τρεις διαφορετικές μεθόδους ακτίνων Χ.

Οι τεχνικές αυτές έδωσαν τη δυνατότητα στους επιστήμονες να αναλύσουν πώς είναι οργανωμένες οι ίνες, από τι αποτελείται το υλικό και πώς κατανέμονται τα χημικά στοιχεία στην επιφάνεια των φύλλων.

Η διαδικασία δεν προϋποθέτει την αποκοπή υλικού από τα χειρόγραφα, κάτι που αποτελεί σημαντικό πλεονέκτημα. Επομένως, η εξέταση είναι δυνατή ακόμη και σε εξαιρετικά εύθραυστα ιστορικά τεκμήρια, χωρίς να κινδυνεύουν να υποστούν βλάβη.

Τα ευρήματα της ανάλυσης με τεχνητή νοημοσύνη

Με την επεξεργασία των μετρήσεων, η ερευνητική ομάδα μπόρεσε να ξεχωρίσει με υψηλό βαθμό αξιοπιστίας τα διαφορετικά στάδια κατεργασίας των φύλλων.

Επιπλέον, οι επιστήμονες εντόπισαν διαφορές ανάμεσα σε δύο γένη φοινίκων, από τα οποία κατασκευάζονταν χειρόγραφα.

Η διάκριση ανάμεσα στα δύο γένη φοινίκων ήταν ευκολότερη στα φύλλα που είχαν υποστεί επεξεργασία παρά στα ακατέργαστα. Το εύρημα υποδηλώνει ότι η κατεργασία μεταβάλλει τα γνωρίσματα του υλικού και ενδέχεται να δώσει περισσότερα στοιχεία για τις τεχνικές των παλαιών τεχνιτών.

Η Λάουρα Γκαγιάρντο, πρώτη συγγραφέας της μελέτης από το Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο του Αμβούργου, σημειώνει πως ο συνδυασμός των μεθόδων καθιστά εφικτή την εξέταση πολλών χαρακτηριστικών ενός χειρογράφου στο πλαίσιο της ίδιας ανάλυσης.

Πώς διαφέρουν τα χειρόγραφα ανά περιοχή

Η γεωγραφική προέλευση των χειρογράφων αποδείχθηκε δυσκολότερο να προσδιοριστεί.

Παρόμοια γνωρίσματα είχαν τα δείγματα από τη Σρι Λάνκα και τη νότια Ινδία, κάτι που ίσως αντανακλά συγγενείς τρόπους επεξεργασίας.

Τα δείγματα της Ταϊλάνδης, από την άλλη, είχαν διαφορετικά χαρακτηριστικά, τα οποία ενδεχομένως συνδέονται με τις τοπικές τεχνικές κατασκευής.

Οι επιστήμονες τονίζουν, ωστόσο, πως τα αποτελέσματα δεν αρκούν για να εξακριβωθεί με βεβαιότητα πού κατασκευάστηκε το κάθε χειρόγραφο.

Στους παράγοντες που απαιτούν περαιτέρω έρευνα συγκαταλέγονται τόσο το μικρό πλήθος δειγμάτων από ορισμένες περιοχές όσο και οι ενδεχόμενες αλλοιώσεις εξαιτίας του χρόνου και των συνθηκών φύλαξης.

Κατά τους επιστήμονες, τα ευρήματα αποκτούν μεγαλύτερη σημασία όταν εξετάζονται μαζί με ιστορικές πληροφορίες, στοιχεία για τη γραφή και δεδομένα που περιλαμβάνονται στους καταλόγους των συλλογών.

Η μέθοδος μπορεί να δώσει στους μελετητές τη δυνατότητα να συγκρίνουν χειρόγραφα, να εντοπίζουν κοινές μεθόδους κατασκευής και να αναζητούν τις διαδρομές διάδοσης γνώσεων και παραδόσεων στη Νότια και Νοτιοανατολική Ασία.

Ταυτόχρονα, η εξέταση πολλών αντικειμένων χωρίς καταστροφικές επεμβάσεις δημιουργεί νέες δυνατότητες για τη μελέτη και τη διαφύλαξη της γραπτής πολιτιστικής κληρονομιάς.