Η «πόλη των νεκρών» με τις χιλιάδες μούμιες που κρύβονται ακόμη στην άμμο

Μια αχανής νεκρόπολη παραμένει κρυμμένη κάτω από την καυτή άμμο της Δυτικής Ερήμου στην Αίγυπτο, έχοντας αποκαλυφθεί μόνο σε μικρή έκταση. Οι αρχαιολόγοι έχουν βρει εκεί εκατοντάδες μούμιες, πολλές με εντυπωσιακές επίχρυσες μάσκες, ενώ οι αρχικές εκτιμήσεις των ανασκαφέων ανέφεραν ότι η περιοχή ενδέχεται να περιλαμβάνει πολύ περισσότερες ταφές.

Πρόκειται για τη φημισμένη Κοιλάδα των Χρυσών Μουμιών στην Όαση Μπαχαρίγια, η οποία απέχει εκατοντάδες χιλιόμετρα νοτιοδυτικά από το Κάιρο. Αυτή η αρχαία «πόλη των νεκρών» έμεινε επί αιώνες θαμμένη, ώσπου αποκαλύφθηκε ξανά σχεδόν τυχαία.

Η τυχαία ανακάλυψη από ένα… γαϊδουράκι

Η μεγάλη ανακάλυψη έχει την αφετηρία της στο 1996. Όπως έχει αφηγηθεί ο Αιγύπτιος αρχαιολόγος Ζάχι Χαουάς, ένας φύλακας αρχαιοτήτων διέσχιζε με το γαϊδουράκι του έναν δρόμο κοντά στην πόλη Μπαουίτι, όταν το ζώο παραπάτησε και το πόδι του έπεσε σε μια οπή του εδάφους.

Κοιτάζοντας μέσα στο άνοιγμα, ο φύλακας βρέθηκε μπροστά σε ένα εντελώς απροσδόκητο θέαμα: έναν αρχαίο τάφο με μούμιες, κάποιες από τις οποίες είχαν χρυσό διάκοσμο.

Οι έρευνες που πραγματοποιήθηκαν κατόπιν έδειξαν ότι ο συγκεκριμένος τάφος δεν ήταν μεμονωμένος. Στα έγκατα της ερήμου απλωνόταν μια μεγάλη νεκρόπολη, αποτελούμενη από πολλούς τάφους και ταφικούς θαλάμους.

Οι χρυσές μάσκες στα πρόσωπα των νεκρών

Εντυπωσιακό ήταν το θέαμα που αντίκρισαν οι αρχαιολόγοι στις πρώτες ανασκαφές. Μέσα στους θαλάμους ήταν τοποθετημένες μούμιες, αρκετές από τις οποίες είχαν περίτεχνες μάσκες με επιχρυσωμένα τμήματα.

Οι νεκροί δεν ήταν φαραώ. Πολλοί φαίνεται πως προέρχονταν από τους εύπορους κατοίκους της όασης, όπου είχε αναπτυχθεί αξιόλογη οικονομική δραστηριότητα, συνδεδεμένη μεταξύ άλλων και με την οινοπαραγωγή. Τόσο η ποιότητα των κτερισμάτων όσο και η παρουσία χρυσού δείχνουν ότι τουλάχιστον κάποιοι από αυτούς κατείχαν σημαντική περιουσία.

Οι τάφοι περιείχαν ακόμη κοσμήματα, φυλαχτά, αγγεία και νομίσματα, καθώς και πήλινες σαρκοφάγους και άλλα αντικείμενα που τοποθετούνταν μαζί με τους νεκρούς κατά την ταφή.

Οι ταφές αφορούσαν άνδρες και γυναίκες, αλλά και παιδιά.

Μούμιες διαφορετικές από τις συνηθισμένες εικόνες

Οι μούμιες που ήρθαν στο φως κατά τις πρώτες έρευνες ανάγονται, στην πλειονότητά τους, κυρίως στην ελληνορωμαϊκή εποχή. Ανήκουν, επομένως, σε μια περίοδο όπου η Αίγυπτος είχε ήδη μεταβεί από την εξουσία των Πτολεμαίων στη ρωμαϊκή κυριαρχία.

Ωστόσο, οι παραδοσιακές αιγυπτιακές δοξασίες για τον θάνατο δεν είχαν εκλείψει. Η μουμιοποίηση των νεκρών συνεχιζόταν, αν και είχαν πλέον αλλάξει τόσο οι τεχνικές όσο και η αισθητική της.

Όπως αναφέρει ο Χαουάς, σε πολλές περιπτώσεις το ενδιαφέρον είχε στραφεί περισσότερο στην εξωτερική όψη της μούμιας. Για την ενίσχυση των σωμάτων χρησιμοποιούνταν καλάμια ή ξύλινα μέρη, ενώ μπορούσαν επίσης να επιστρώνονται με ρητίνη και να περιτυλίγονται με λινές ταινίες που σχημάτιζαν σύνθετα γεωμετρικά σχέδια.

Το τελικό θέαμα προκαλούσε εντύπωση: χρυσωμένες μάσκες κάλυπταν πρόσωπα, ενώ οι ανθρώπινες φιγούρες έδιναν την αίσθηση ότι είχαν μείνει ακινητοποιημένες στην άμμο για σχεδόν δύο χιλιετίες.

Το μυστήριο για τον πραγματικό αριθμό των νεκρών

Αυτό ακριβώς αποτελεί το σπουδαιότερο αίνιγμα της Κοιλάδας των Χρυσών Μουμιών.

Μόνο ένα περιορισμένο κομμάτι ολόκληρης της νεκρόπολης καλύφθηκε από τις πρώτες ανασκαφικές εργασίες. Σε δημοσίευση του 1999, ο Χαουάς σημείωνε ότι είχε εξεταστεί περίπου το 6% μιας έκτασης που ξεπερνούσε τα δύο τετραγωνικά μίλια.

Αυτά τα δεδομένα οδήγησαν στις εντυπωσιακές εκτιμήσεις ότι χιλιάδες μούμιες ίσως παραμένουν θαμμένες στην έρημο. Η νεκρόπολη έχει επανειλημμένα παρουσιαστεί ως ένας χώρος που ενδέχεται να περιέχει πολύ μεγάλο πλήθος ταφών, χωρίς όμως οι αριθμοί που αναφέρονται να αποτελούν αποτέλεσμα πραγματικής καταμέτρησης.

Η περιοχή δεν έχει ανασκαφεί ποτέ στο σύνολό της.

Αυτός ακριβώς είναι ο λόγος που η ιστορία γίνεται ακόμη πιο συναρπαστική.

Νέοι τάφοι ήρθαν στο φως τα επόμενα χρόνια

Οι έρευνες δεν σταμάτησαν μετά την πρώτη ανακάλυψη. Αρκετά χρόνια αργότερα, καινούργιες ανασκαφές στην Όαση Μπαχαρίγια αποκάλυψαν περισσότερους τάφους, οι οποίοι χρονολογούνται στη ρωμαϊκή εποχή.

Χαρακτηριστικά, το 2010, αρχαιολόγοι που πραγματοποιούσαν εργασίες πριν ανεγερθεί ένα κέντρο νεότητας εντόπισαν άλλους 14 τάφους. Ένας από αυτούς περιείχε φέρετρο μούμιας με γυναικεία μορφή, περίτεχνη ενδυμασία και μάτια φτιαγμένα από μπλε ένθετους λίθους.

Στα ευρήματα περιλαμβάνονταν ακόμη χρυσά διακοσμητικά μέρη, αγγεία και νομίσματα, μαζί με ταφικές μάσκες, στοιχεία που επιβεβαιώνουν την εκτεταμένη χρήση της περιοχής για ταφές.

Με κάθε καινούργιο εύρημα γίνεται ισχυρότερη η εικόνα μιας ολόκληρης κοινωνίας, η οποία βρίσκεται στην πράξη θαμμένη κάτω από τη σημερινή έρημο.

Η αρχαία Μπαχαρίγια πάνω και κάτω από τη γη

Περίπου δύο χιλιετίες πριν, η Μπαχαρίγια ήταν κάτι περισσότερο από μια απομονωμένη όαση. Αποτελούσε εύφορο τόπο, με πληθυσμό, καλλιεργούμενες εκτάσεις και ανεπτυγμένη εμπορική δραστηριότητα.

Όπως και σε πολλές κοινωνίες της αρχαιότητας, παράλληλα με τον κόσμο των ζωντανών είχε διαμορφωθεί ένας οργανωμένος τόπος για τους νεκρούς. Στην ίδια ευρύτερη ζώνη ενταφιάζονταν διαδοχικές γενιές ανθρώπων, με αποτέλεσμα να σχηματιστεί σταδιακά μια πελώρια νεκρόπολη κάτω από τη γη.

Στην επιφάνεια σήμερα, το τοπίο που αντικρίζει κανείς είναι κυρίως άμμος και έρημος.

Ωστόσο, λίγα μέτρα πιο κάτω ενδέχεται να υπάρχουν ταφικοί θάλαμοι τους οποίους κανένας άνθρωπος δεν έχει ανοίξει εδώ και σχεδόν 2.000 χρόνια.

Ίσως αυτή να είναι και η πιο εντυπωσιακή διάσταση της Κοιλάδας των Χρυσών Μουμιών: παραμένει άγνωστο πόσα μυστικά της εξακολουθούν να είναι θαμμένα κάτω από την άμμο.