Άδρασαν: Κεραμικά 2.100 ετών από ναυάγιο και η πιθανή σύνδεσή τους με τη Ρώσο του Κικέρωνα

Σε εμπορικό ναυάγιο στα ανοιχτά του Άδρασαν, στην επαρχία της Αττάλειας, ήρθαν στο φως χιλιάδες κεραμικά σκεύη ηλικίας περίπου 2.100 ετών. Το φορτίο, που χρονολογείται στην ελληνιστική και την πρώιμη ρωμαϊκή εποχή, είναι εξαιρετικά μεγάλο.

Το εύρημα γίνεται ακόμη πιο σημαντικό εξαιτίας της ενδεχόμενης σχέσης του με την αρχαία Ρώσο (Rhosus), μια περιοχή που βρισκόταν κοντά στη σημερινή Αρσούζ, στον κόλπο της Αλεξανδρέττας.

Η Ρώσος είναι γνωστή και από μια αναφορά του Μάρκου Τύλλιου Κικέρωνα.

Ο Ρωμαίος πολιτικός και ρήτορας, σε επιστολή του προς τον φίλο του Τίτο Πομπώνιο Αττικό το 50 π.Χ., έγραφε «Rhosica vasa mandavi», φράση που αναφέρεται σε σκεύη τα οποία είχε παραγγείλει και συνδέονταν με αυτή την περιοχή.

Οι ανασκαφικές έρευνες στο ναυάγιο άρχισαν το 2025. Διεξάγονται σε βάθος από 42 έως 55 μέτρα, με τη συνδρομή υποβρύχιων ρομποτικών συστημάτων.

Στις εργασίες του 2025 ανασύρθηκαν 6.511 ακέραια κεραμικά αντικείμενα, όπως πιάτα, μπολ και δίσκοι, που μεταφέρθηκαν στο Μουσείο της Αττάλειας. Παράλληλα, χιλιάδες θραύσματα στάλθηκαν στο Πανεπιστήμιο Ακντενίζ, στο Κεμέρ, για συντήρηση και αποκατάσταση.

Συνολικά έχουν αναγνωριστεί 122 διαφορετικοί τύποι και μεγέθη επιτραπέζιων σκευών. Στο φορτίο περιλαμβάνονται μικρά πιάτα για ξηρούς καρπούς, μπολ για σούπα, πιάτα για ψάρια αλλά και δίσκοι διαφορετικών διαστάσεων.

Μεγάλο μέρος των αντικειμένων συνδέεται με την ευρύτερη περιοχή της Αντιόχειας, ενώ για αρκετά κεραμικά εκτιμάται ότι κατασκευάστηκαν στη Ρώσο. Τα σκεύη αυτά φαίνεται ότι είχαν μεγάλη εμπορική ζήτηση και διακινούνταν στις αγορές της Μεσογείου.

Οι αρχαιολόγοι εξετάζουν επίσης το ενδεχόμενο τα ευρήματα να ανήκουν στην κατηγορία Eastern Sigillata A (ESA), δηλαδή σε λεπτή ερυθροβαφή επιτραπέζια κεραμική. Αυτή η κεραμική διαδόθηκε ευρύτατα στην ανατολική Μεσόγειο στην ύστερη ελληνιστική και την πρώιμη ρωμαϊκή περίοδο.

Πάντως, μέχρι σήμερα δεν έχει τεκμηριωθεί οριστικά ότι τα ευρήματα αυτά ταυτίζονται με τα «Rhosica vasa» που αναφέρει ο Κικέρων.

Η συσκευασία και η προέλευση του φορτίου στο ναυάγιο του Άδρασαν

Ένα φορτίο που διατηρήθηκε σχεδόν ανέπαφο

Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει και η συσκευασία των κεραμικών. Οι έμποροι είχαν βάλει πηλό ανάμεσα στα πιάτα και τα μπολ, προκειμένου να μειώσουν τους κραδασμούς στη διάρκεια του θαλάσσιου ταξιδιού.

Η πρακτική αυτή φαίνεται ότι συνέβαλε και στη διατήρηση του φορτίου μετά τη βύθιση του πλοίου. Χιλιάδες σκεύη διατηρήθηκαν σε εξαιρετική κατάσταση, δίνοντας στους αρχαιολόγους τη δυνατότητα να μελετήσουν όχι μόνο τα ίδια τα αντικείμενα αλλά και τον τρόπο με τον οποίο είχε οργανωθεί η μεταφορά τους.

Το ναυάγιο δεν περιείχε αποκλειστικά επιτραπέζια κεραμικά. Εντοπίστηκαν ακόμη αμφορείς που συνδέονται με εργαστήρια σε ορισμένα νησιά του Αιγαίου, ένδειξη ότι το εμπορικό φορτίο προερχόταν από περισσότερα από ένα κέντρα παραγωγής.

Στοιχεία για τη χρονολόγηση και το εμπορικό πλαίσιο της εποχής προσφέρουν και νομίσματα του 1ου αιώνα π.Χ., τα οποία αποδίδονται στην Αντιόχεια.

Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι το πλοίο πιθανότατα συμμετείχε σε θαλάσσιο δίκτυο που συνέδεε την Αντιόχεια με το Αιγαίο, αλλά και με τις ακτές της Ελλάδας και της Ιταλίας. Η εκτίμηση ότι ακολουθούσε πορεία από την περιοχή της Αρσούζ προς τη Ρώμη αποτελεί ερμηνεία των έως τώρα δεδομένων και όχι οριστικά αποδεδειγμένο γεγονός.

Η πιθανή σύνδεση των κεραμικών της Ρώσου με τον Κικέρωνα

Η μνεία του Κικέρωνα

Η ενδεχόμενη σύνδεση με τον Κικέρωνα συγκαταλέγεται στα στοιχεία που καθιστούν το ναυάγιο ιδιαίτερα ενδιαφέρον. Η αναφορά «Rhosica vasa» φανερώνει ότι ήδη από τον 1ο αιώνα π.Χ. κεραμικά συνδεδεμένα με τη Ρώσο ήταν γνωστά και μπορούσαν να παραγγέλλονται στη ρωμαϊκή κοινωνία.

Ωστόσο, οι ερευνητές τονίζουν ότι δεν είναι ακόμη δυνατό να υποστηριχθεί με βεβαιότητα πως τα αντικείμενα του ναυαγίου είναι ακριβώς εκείνα τα σκεύη που είχε παραγγείλει ο Κικέρων.

Η αξία του ευρήματος βρίσκεται κυρίως στο γεγονός ότι προσφέρει ένα μεγάλο, ενιαίο αρχαιολογικό σύνολο από την ίδια ευρύτερη περιοχή και την ίδια εμπορική παράδοση που εμφανίζεται στις αρχαίες γραπτές πηγές.

Με αυτόν τον τρόπο, το ναυάγιο του Άδρασαν προσφέρει ένα σπάνιο «στιγμιότυπο» του εμπορίου στην ανατολική Μεσόγειο πριν από περίπου 2.100 χρόνια.

Τα πιάτα, τα μπολ και οι δίσκοι που βρίσκονται σήμερα στον βυθό αποτελούσαν τότε εμπορεύματα με προορισμό μακρινές αγορές.

Το πρόγραμμα υποβρύχιας αρχαιολογίας στις τουρκικές ακτές

Η έρευνα αποτελεί μέρος ευρύτερου προγράμματος υποβρύχιας αρχαιολογίας στις τουρκικές ακτές. Μόνο το 2025, οι ομάδες του Κέντρου Υποβρύχιας Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Ακντενίζ κατέγραψαν δέκα ναυάγια: έξι στην περιοχή της Αττάλειας και τέσσερα στη Φετιγιέ.

Το Άδρασαν διακρίνεται, ωστόσο, για την ποσότητα, την ποικιλία και τον βαθμό διατήρησης του φορτίου του. Προσφέρει έτσι στους αρχαιολόγους ένα μοναδικό σύνολο για τη μελέτη της κεραμικής παραγωγής και των εμπορικών διαδρομών στην ανατολική Μεσόγειο, κατά την ύστερη ελληνιστική και την πρώιμη ρωμαϊκή περίοδο.