Το πιο παράξενο «όπλο» στην ιστορία των πολιορκιών

Καταπέλτες, βέλη που έκαιγαν, γιγάντιοι πολιορκητικοί κριοί και ογκώδεις πέτρες ήταν μερικά από τα μέσα του Μεσαίωνα. Για να κυριεύσει μια οχυρωμένη πόλη, ένας στρατός έπρεπε πρώτα να βρει τρόπο να διασπάσει την άμυνα των τειχών της.

Σε πολιορκία του 1346 στις ακτές της Μαύρης Θάλασσας, ωστόσο, οι επιτιθέμενοι φέρεται να κατέφυγαν σε κάτι πολύ πιο φρικιαστικό. Χρονικό της εποχής αναφέρει πως, εκτός από πέτρες, φόρτωσαν στις πολιορκητικές μηχανές πτώματα ανθρώπων που είχαν πεθάνει από πανώλη και τα εκτόξευσαν στο εσωτερικό της πόλης.

Η επιδίωξη δεν περιοριζόταν στην πρόκληση φόβου στους ανθρώπους πίσω από τα τείχη. Όπως περιγράφεται στην αφήγηση, οι πολιορκητές ήθελαν να στείλουν τον θάνατο μέσα στην πόλη, χωρίς να χρειαστεί να περάσουν οι ίδιοι τις οχυρώσεις.

Έτσι διαμορφώθηκε μία από τις πιο μακάβριες ιστορίες που συνδέθηκαν ποτέ με πολιορκία.

Η Κάφφα, το πολύτιμο εμπορικό κέντρο της Κριμαίας

Στη χερσόνησο της Κριμαίας, εκεί όπου βρίσκεται σήμερα η Θεοδοσία, η Κάφφα λειτουργούσε ως ιδιαίτερα σημαντικός εμπορικός σταθμός των Γενουατών. Η θέση της την είχε καταστήσει βασικό κρίκο στις διαδρομές που ένωναν εμπορικά την Ευρώπη με την Ασία.

Έμποροι, ναυτικοί και φορτία από πολλές περιοχές του τότε γνωστού κόσμου διέρχονταν από την πόλη. Η κίνηση αυτή έφερνε πλούτο, αλλά παράλληλα έκανε την Κάφφα ελκυστικό στόχο για κάθε δύναμη που επιδίωκε να ελέγξει την περιοχή.

Στα μέσα του 14ου αιώνα, οι δυνάμεις της Χρυσής Ορδής με επικεφαλής τον Τζανί Μπεγκ έθεσαν την Κάφφα υπό πολιορκία. Οι Γενουάτες είχαν τη δυνατότητα να αμύνονται από τις ισχυρές οχυρώσεις και να λαμβάνουν προμήθειες από τη θάλασσα, γεγονός που έκανε την κατάληψη ιδιαίτερα δύσκολη.

Μέσα σε αυτή τη σύγκρουση, όμως, έκανε την εμφάνισή του ένας αντίπαλος που δεν έκανε διάκριση ανάμεσα στους πολιορκητές και στους αμυνόμενους.

Η πανώλη.

Η επιδημία εξαπλώθηκε πρώτα στο στρατόπεδο των επιτιθέμενων

Καθώς συνεχιζόταν η πολιορκία, η επιδημία άρχισε να πλήττει τις γραμμές των επιτιθέμενων. Οι νεκροί αυξάνονταν γρήγορα και η εκστρατεία κινδύνευε να διαλυθεί, χωρίς οι υπερασπιστές της πόλης να χρειαστεί σχεδόν να επέμβουν.

Την αφήγηση κατέγραψε σε μεταγενέστερο χρόνο ο Γκαμπριέλε ντε’ Μούσι, Ιταλός συμβολαιογράφος από την Πιατσέντσα. Το κείμενό του είναι η βασική ιστορική αναφορά για τα γεγονότα που φέρεται να εκτυλίχθηκαν στην Κάφφα, παρότι οι σύγχρονοι ιστορικοί θεωρούν πιθανό ότι δεν τα παρακολούθησε ο ίδιος ως αυτόπτης μάρτυρας.

Με βάση αυτή τη μαρτυρία, οι πολιορκητές, βλέποντας τους στρατιώτες τους να χάνονται από την ασθένεια, αποφάσισαν να αξιοποιήσουν τα θύματά της ως μέσο επίθεσης.

Έβαλαν τα νεκρά σώματα στις πολιορκητικές μηχανές.

Στη συνέχεια τα εκτόξευσαν πάνω από τα τείχη της Κάφφα.

Νεκρά σώματα εκτοξεύονταν στο εσωτερικό της Κάφφα

Το θέαμα θα ήταν εφιαλτικό για όσους βρίσκονταν στην πόλη. Αντί για πέτρες, οι κάτοικοι και οι στρατιώτες της Κάφφα έβλεπαν ανθρώπινα πτώματα να περνούν πάνω από τις οχυρώσεις και να καταλήγουν στο εσωτερικό τους.

Ο ντε’ Μούσι υποστηρίζει πως η πρόθεση ήταν η μετάδοση της ασθένειας στους πολιορκημένους. Οι άνθρωποι στην Κάφφα επιχείρησαν να απομακρύνουν τα πτώματα πετώντας τα στη θάλασσα, ωστόσο η επιδημία φέρεται τελικά να έφτασε και μέσα στην πόλη.

Γι’ αυτό το επεισόδιο συχνά κατατάσσεται ανάμεσα στα αρχαιότερα καταγεγραμμένα παραδείγματα βιολογικού πολέμου. Η περιγραφή προκαλεί εντύπωση, χρειάζεται όμως προσοχή: το γεγονός ότι η ιστορία καταγράφηκε δεν σημαίνει πως κάθε λεπτομέρειά της μπορεί να επιβεβαιωθεί με απόλυτη βεβαιότητα.

Επιπλέον, παραμένει άγνωστο αν τα μολυσμένα πτώματα ήταν όντως ο κύριος παράγοντας που οδήγησε στην εξάπλωση της πανώλης μέσα στην Κάφφα.

Ήταν άραγε αποτελεσματικό αυτό το μακάβριο πολεμικό σχέδιο;

Σήμερα είναι γνωστό ότι την πανώλη προκαλεί το βακτήριο Yersinia pestis, ενώ στην ιστορική διαδρομή της νόσου καθοριστικό ρόλο είχαν οι ψύλλοι και τα τρωκτικά. Επομένως, η εικόνα είναι πιο σύνθετη από την απλή υπόθεση ότι «ένα μολυσμένο πτώμα έπεσε στην πόλη και όλοι αρρώστησαν».

Η συγκέντρωση πολλών νεκρών σε μια μεσαιωνική πόλη που βρισκόταν υπό πολιορκία θα μπορούσε αναμφίβολα να προκαλέσει σοβαρό υγειονομικό κίνδυνο. Παρ’ όλα αυτά, ερευνητές σημειώνουν ότι η πανώλη ίσως πέρασε μέσα από τις οχυρώσεις και με διαφορετικό τρόπο, όπως μέσω μολυσμένων τρωκτικών και ψύλλων που υπήρχαν στην περιοχή.

Επομένως, είναι πιθανό τα πτώματα να εκτοξεύτηκαν πράγματι, χωρίς αυτό να αποδεικνύει ότι η συγκεκριμένη πράξη προκάλεσε από μόνη της την επιδημία μέσα στην πόλη.

Σε αυτό το σημείο, η υπόθεση αποκτά ακόμη πιο μεγάλο μυστήριο.

Με ποιον τρόπο συνδέθηκε η Κάφφα με την άφιξη του Μαύρου Θανάτου στην Ευρώπη;

Μια ευρέως διαδεδομένη εκδοχή αναφέρει ότι Γενουάτες έμποροι έφυγαν από την Κάφφα με τα καράβια τους, μεταφέροντας την πανώλη στο ταξίδι τους προς τη Μεσόγειο. Κατά την ίδια αφήγηση, η νόσος πέρασε από εκεί στην Ευρώπη και κατέληξε να γίνει ο καταστροφικός Μαύρος Θάνατος.

Ωστόσο, τα δεδομένα είναι πιο περίπλοκα. Η πανώλη κυκλοφορούσε ήδη σε ένα εκτεταμένο πλέγμα εμπορικών δρόμων και λιμανιών, ενώ η σύγχρονη έρευνα δεν επιτρέπει να αντιμετωπίζεται η Κάφφα ως η μόνη «πύλη» εισόδου της στην Ευρώπη.

Το 1347 ο Μαύρος Θάνατος έφθασε στη Μεσόγειο και, στα χρόνια που ακολούθησαν, θέρισε την Ευρώπη, επιφέροντας μία από τις πιο μεγάλες δημογραφικές συμφορές στην ιστορία της ανθρωπότητας.

Η Κάφφα είναι σημαντικό μέρος αυτής της ιστορίας, χωρίς όμως να αποτελεί κατ’ ανάγκην το μοναδικό σημείο από όπου ξεκίνησε.

Η πολιορκία της Κάφφας και το «όπλο» του τρόμου

Ανεξάρτητα από το αν η εκτόξευση των πτωμάτων μπόρεσε όντως να μεταδώσει την πανώλη, η σύλληψη και μόνο αυτής της ενέργειας δείχνει πόσο ακραίες ήταν δυνατό να γίνουν οι πολιορκίες στον Μεσαίωνα.

Οι καταπέλτες προορίζονταν για την καταστροφή οχυρώσεων και την εκτόξευση βαριών βλημάτων. Όμως στην Κάφφα, κατά τη μαρτυρία που έχει διασωθεί έως σήμερα, αξιοποιήθηκαν με έναν εντελώς άλλο σκοπό: να περάσει η ασθένεια πάνω από το τείχος.

Έπειτα από σχεδόν επτά αιώνες, οι ιστορικοί συνεχίζουν να εξετάζουν πόσο πιστή είναι αυτή η αφήγηση και τι βαρύτητα είχε για την εξάπλωση της πανώλης.

Υπάρχει, πάντως, ένα στοιχείο που εξηγεί την επιβίωση αυτής της ιστορίας επί τόσους αιώνες.

Σε μια περίοδο κατά την οποία τα τείχη μπορούσαν να αναχαιτίσουν στρατιώτες, άλογα και πολιορκητικές μηχανές, κάποιος αντιλήφθηκε πως υπήρχε κάτι που δεν μπορούσε να συγκρατήσει κανένα τείχος: η αρρώστια.