Μόναχο, 29-30 Σεπτεμβρίου 1938: Η τύχη της Τσεχοσλοβακίας κρίθηκε χωρίς τη συμμετοχή της

Στο Μόναχο, στις 29 Σεπτεμβρίου 1938, τέσσερις ηγέτες συναντήθηκαν για να κρίνουν αν η Ευρώπη θα βάδιζε προς τον πόλεμο. Στο ίδιο τραπέζι βρέθηκαν ο Αδόλφος Χίτλερ, ο Μπενίτο Μουσολίνι, ο Βρετανός πρωθυπουργός Νέβιλ Τσάμπερλεν και ο Γάλλος πρωθυπουργός Εντουάρ Νταλαντιέ.

Στο επίκεντρο βρισκόταν η τύχη της Τσεχοσλοβακίας, η οποία όμως δεν εκπροσωπήθηκε στις συνομιλίες. Όταν ξημέρωσε η 30ή Σεπτεμβρίου, οι τέσσερις ηγέτες είχαν συμφωνήσει σε μια ρύθμιση που προβλήθηκε ως επιτυχία της ειρήνης. Για την Τσεχοσλοβακία, αντίθετα, η απόφαση σήμαινε απώλεια εδαφών και κρίσιμων αμυντικών θέσεων.

Η περιοχή που διεκδικούσε ο Χίτλερ ήταν η Σουδητία, στα σύνορα της Τσεχοσλοβακίας με τη Γερμανία. Εκεί ζούσε μεγάλος γερμανόφωνος πληθυσμός, γεγονός που το ναζιστικό καθεστώς χρησιμοποίησε για να απαιτήσει την προσάρτησή της. Η αξία της περιοχής, ωστόσο, δεν περιοριζόταν στον πληθυσμό ή στον χάρτη.

Η Σουδητία περιλάμβανε σημαντικό τμήμα των τσεχοσλοβακικών οχυρώσεων. Με την παραχώρησή της, η χώρα θα έμενε πολύ περισσότερο εκτεθειμένη σε μια νέα γερμανική επίθεση.

Η γερμανική πίεση για τη Σουδητία το 1938

Καθώς προχωρούσε το 1938, η γερμανική επέκταση προκαλούσε ολοένα εντονότερη ανησυχία στην Ευρώπη. Τον Μάρτιο, η ναζιστική Γερμανία είχε προσαρτήσει την Αυστρία. Μερικούς μήνες αργότερα, ο Χίτλερ επικέντρωσε την πίεσή του στην Τσεχοσλοβακία και απείλησε να ξεκινήσει πόλεμο, αν δεν γίνονταν δεκτές οι αξιώσεις του για τη Σουδητία.

Βρετανία και Γαλλία επιδίωκαν να εμποδίσουν μια νέα πολεμική αναμέτρηση στην Ευρώπη. Ο Τσάμπερλεν είχε συναντήσει ήδη δύο φορές τον Χίτλερ μέσα στον Σεπτέμβριο, προσπαθώντας να βρει έναν συμβιβασμό. Η συνάντηση του Μονάχου αποτέλεσε το αποφασιστικό στάδιο αυτής της προσπάθειας.

Η συνάντηση της 29ης Σεπτεμβρίου έγινε κάτω από την πίεση του χρόνου και της απειλής πολέμου. Οι ηγέτες της Βρετανίας και της Γαλλίας θεωρούσαν ότι η παραχώρηση της Σουδητίας μπορούσε να σταματήσει τον Χίτλερ και να διασώσει την ειρήνη.

Για τη Γερμανία, η συμφωνία θα έφερνε στην κατοχή της μια περιοχή που διεκδικούσε με διαρκώς μεγαλύτερη επιθετικότητα. Την ώρα που οι τέσσερις ηγέτες καθόριζαν τους όρους, οι κάτοικοι που κινδύνευαν να χάσουν τα σπίτια τους και η κυβέρνηση που θα στερούνταν την κυριαρχία της περίμεναν την απόφαση τρίτων. Η απουσία της Τσεχοσλοβακίας από την αίθουσα αποτυπώνει ίσως πιο καθαρά από οτιδήποτε άλλο εκείνη τη νύχτα.

Η συμφωνία του Μονάχου και η απώλεια των οχυρώσεων

Με βάση τη συμφωνία, οι τσεχοσλοβακικές αρχές θα αποχωρούσαν σταδιακά από τη Σουδητία και τα γερμανικά στρατεύματα θα καταλάμβαναν την περιοχή. Η εφαρμογή θα ξεκινούσε την 1η Οκτωβρίου και έπρεπε να έχει ολοκληρωθεί μέχρι τις 10 Οκτωβρίου. Η Τσεχοσλοβακία δεν έχανε μόνο τη Σουδητία, αλλά και τις οχυρώσεις που βρίσκονταν στα σύνορά της.

Επομένως, η απόφαση δεν αφορούσε απλώς μια αλλαγή στη γραμμή των συνόρων. Η χώρα εξαναγκαζόταν να εγκαταλείψει τμήμα της αμυντικής της ισχύος, βάσει όρων στους οποίους δεν είχε συμμετάσχει.

Στη Βρετανία, η συμφωνία υποδέχθηκε από πολλούς με ανακούφιση. Ο φόβος ενός νέου πολέμου ήταν πραγματικός και η δυνατότητα να αποφευχθεί έμοιαζε εκείνη τη στιγμή πολύτιμη. Αυτή η ανακούφιση εξηγεί γιατί το Μόναχο δεν αντιμετωπίστηκε αμέσως από όλους ως αποτυχία.

Όσοι υπέγραψαν τη συμφωνία θεωρούσαν ή ήλπιζαν πως ο Χίτλερ θα σταματούσε στη Σουδητία. Η καταστροφή που ακολούθησε δεν πρέπει να εξαφανίζει το δίλημμα που αντιμετώπιζαν εκείνη την ώρα. Ωστόσο, το αποτέλεσμα παραμένει αμετάβλητο: η απειλή βίας ανταμείφθηκε με την απόκτηση εδαφών.

Η κατάρρευση της συμφωνίας και η γερμανική επέκταση

Τα γεγονότα των επόμενων μηνών απέδειξαν ότι η κρίση δεν είχε τελειώσει. Τον Μάρτιο του 1939, η ναζιστική Γερμανία κατέλαβε τις τσεχικές περιοχές και δημιούργησε εκεί προτεκτοράτο, ενώ η Σλοβακία έγινε ξεχωριστό κράτος υπό φιλογερμανικό καθεστώς.

Ο Χίτλερ είχε πλέον ξεπεράσει κατά πολύ τα όρια της Σουδητίας. Η συμφωνία του Μονάχου ούτε διασφάλισε μια μόνιμη ειρήνη ούτε προστάτευσε την Τσεχοσλοβακία. Αργότερα, μέσα στο ίδιο έτος, η γερμανική επίθεση εναντίον της Πολωνίας θα σηματοδοτούσε την έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου στην Ευρώπη.

Η ιστορία του Μονάχου συχνά συνοψίζεται στη λέξη «κατευνασμός». Η λέξη περιγράφει την πολιτική των παραχωρήσεων προς τον Χίτλερ με την προσδοκία ότι έτσι θα αποφευγόταν ο πόλεμος. Από μόνη της, όμως, δεν αποδίδει ολόκληρο το ανθρώπινο βάρος της απόφασης.

Για τους ανθρώπους που ζούσαν στην Τσεχοσλοβακία, η συμφωνία δεν ήταν μια αφηρημένη διπλωματική συζήτηση. Μέσα σε λίγες ημέρες έφερε αλλαγή συνόρων, εγκατάλειψη αμυντικών θέσεων και αβεβαιότητα για την επόμενη μέρα. Οι μεγάλες δυνάμεις κατάφεραν να διευθετήσουν προσωρινά την κρίση, όμως το κύριο βάρος έπεσε στη χώρα που δεν είχε θέση στο τραπέζι.

Η ιστορική σημασία της νύχτας στο Μόναχο

Ογδόντα οκτώ χρόνια μετά, η νύχτα από την 29η έως την 30ή Σεπτεμβρίου 1938 εξακολουθεί να θεωρείται μία από τις πιο χαρακτηριστικές στιγμές της ευρωπαϊκής ιστορίας πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η σημασία της δεν βρίσκεται στο ότι εκείνη την εποχή έλειπε ο φόβος του πολέμου. Βρίσκεται στο ότι η αποτροπή του επιχειρήθηκε μέσω της παραχώρησης εδάφους ενός άλλου κράτους, κάτω από την πίεση μιας απειλής.

Στο Μόναχο οι ηγέτες υπέγραψαν τη συμφωνία, τα πλήθη αναθάρρησαν και οι αντιπροσωπείες επέστρεψαν στις πρωτεύουσές τους.

Η Τσεχοσλοβακία, ωστόσο, βγήκε από εκείνη τη νύχτα με μικρότερη επικράτεια και ακόμη πιο ευάλωτη θέση.

Αυτή ήταν η πραγματική εικόνα πίσω από τη συμφωνία που παρουσιάστηκε ως δρόμος προς την ειρήνη.