Δερβένι: Ο αριστουργηματικός κρατήρας των 40 κιλών που λάμπει σαν χρυσός χωρίς να περιέχει χρυσάφι (Vid)

Το Δερβένι συνδέεται με ένα εντυπωσιακό μεταλλικό αγγείο ηλικίας 2.350 ετών και βάρους 40 κιλών, του οποίου η καθηλωτική λάμψη θυμίζει καθαρό χρυσάφι, παρότι δεν περιέχει ούτε έναν κόκκο από το πολύτιμο μέταλλο. Πρόκειται για ένα από τα πιο αινιγματικά και σημαντικά δημιουργήματα της αρχαίας ελληνικής μεταλλουργίας.

Ο λόγος γίνεται για τον περίφημο Κρατήρα του Δερβενίου, ένα περίτεχνο χάλκινο αγγείο ύψους 90 εκατοστών, που κατασκευάστηκε περίπου το 330 π.Χ. Οι ειδικοί εκτιμούν ότι το εργαστήριο όπου δημιουργήθηκε βρισκόταν στην αρχαία Αθήνα. Η ξεχωριστή χρυσαφένια όψη του δεν προήλθε από επιχρύσωση, αλλά από ένα σπουδαίο τεχνολογικό επίτευγμα: την ακριβή ανάμειξη χαλκού με περίπου 15% κασσίτερο.

Η διατήρηση ενός τόσο μεγάλου χάλκινου αγγείου θεωρείται εξαιρετικά σπάνια, αφού τα περισσότερα αντίστοιχα αντικείμενα της αρχαιότητας έλιωσαν με το πέρασμα των αιώνων και μετατράπηκαν σε όπλα ή νομίσματα. Ο συγκεκριμένος κρατήρας σώθηκε ακέραιος επειδή χρησιμοποιήθηκε ως ταφική υδρία σε ασύλητο μακεδονικό τάφο στο Δερβένι, κοντά στη Θεσσαλονίκη, όπου βρέθηκε το 1962. Σήμερα εκτίθεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης, προσελκύοντας επισκέπτες και ερευνητές από ολόκληρο τον κόσμο.

Διονυσιακή λατρεία και το ιερό γαμήλιο ανάγλυφο

Πλούσια, ζωντανή και εξαιρετικά λεπτοδουλεμένη ανάγλυφη διακόσμηση καλύπτει την επιφάνεια του κρατήρα, αφιερωμένη στον θεό Διόνυσο και στην εξουσία του πάνω στη ζωή και τον θάνατο. Στην κεντρική πλευρά παρουσιάζεται ο ιερός γάμος του Διονύσου με την Αριάδνη. Ο θεός αποδίδεται νέος και γυμνός, καθισμένος σε βράχο, με το πόδι του ακουμπισμένο οικεία στον μηρό της συζύγου του. Εκείνη τον αντικρίζει και σηκώνει το πέπλο της με χαρακτηριστική νυφική χειρονομία.

Τη σκηνή πλαισιώνει ο διονυσιακός θίασος, βυθισμένος σε έντονη έκσταση. Χορεύουσες Μαινάδες με ρούχα που ανεμίζουν, έξαλλοι Σάτυροι και άγρια ζώα συνθέτουν ένα σκηνικό γεμάτο ερωτισμό και κίνηση. Ανάμεσα στις μορφές εμφανίζεται ένας γενειοφόρος κυνηγός με ένα μόνο σανδάλι, τον οποίο οι μελετητές έχουν συνδέσει με τον μυθικό βασιλιά Πενθέα. Τέσσερα αυτοτελή χάλκινα ειδώλια είναι τοποθετημένα στο επάνω τμήμα, πάνω στους «ώμους» του αγγείου: ένας νεαρός Διόνυσος και μια κουρασμένη Μαινάδα στη μία πλευρά, καθώς και ένας κοιμισμένος Σειληνός με μια Μαινάδα που κρατά φίδι στην άλλη.

Ο ασύλητος τάφος και οι κρυμμένοι θησαυροί

Η ανακάλυψη του κρατήρα έγινε στις ανασκαφές του Τάφου Β, στη νεκρόπολη του Δερβενίου. Το αγγείο βρισκόταν στο κέντρο ενός πλούσιου κιβωτιόσχημου τάφου, τοποθετημένο απευθείας στο έδαφος, και ο τάφος ανήκε σε άνδρα αριστοκρατικής καταγωγής. Στο εσωτερικό του είχαν τοποθετηθεί τα απανθρακωμένα οστά του νεκρού. Μια αργυρή επιγραφή στο χείλος αναφέρει ότι ονομαζόταν Αστιούνειος και ήταν γιος του Αναξαγόρα από τη Λάρισα.

Περισσότερα από εκατό πολύτιμα αντικείμενα και κτερίσματα βρέθηκαν στον τάφο, συνοδεύοντας τον Θεσσαλό ευγενή στο μεταθανάτιο ταξίδι του. Μεταξύ αυτών υπήρχαν ένα χρυσό νόμισμα από την εποχή του Φιλίππου Β΄, ένα χρυσό δαχτυλίδι, χρυσές καρφίτσες και ένα περίτεχνο στεφάνι από επίχρυσο μπρούντζο. Η σημαντικότερη έκπληξη, ωστόσο, ήταν ο περίφημος Παπύρος του Δερβενίου, που εντοπίστηκε στα κατάλοιπα της νεκρικής πυράς και θεωρείται σήμερα το αρχαιότερο σωζόμενο «βιβλίο» της Ευρώπης.

Το μυστικό της αρχαίας μεταλλουργίας

Ο Κρατήρας του Δερβενίου θεωρείται κορυφαίο δείγμα της αρχαίας τορευτικής, της τεχνικής δηλαδή που διαμόρφωνε το μέταλλο σε ανάγλυφες παραστάσεις. Το σώμα του δεν κατασκευάστηκε με χύτευση σε καλούπι. Οι τεχνίτες το σφυρηλάτησαν με εξαιρετική επιδεξιότητα από δύο μεγάλα φύλλα χαλκού, τα οποία ένωσαν στο σημείο όπου ο λαιμός συναντά τους ώμους του αγγείου.

Η χρυσαφένια λάμψη του κρατήρα εξηγείται από την ιδιαίτερη χημική αναλογία του κράματος. Οι αρχαίοι μεταλλουργοί είχαν διαπιστώσει πως, όταν ο κασσίτερος στον ορείχαλκο έφτανε περίπου στο 15%, το μέταλλο εγκατέλειπε την κοκκινωπή ή καφετιά απόχρωση του χαλκού και αποκτούσε φωτεινό κίτρινο χρώμα, παρόμοιο με εκείνο του χρυσού. Μαζί με τα χυτά εξαρτήματα, όπως οι ελικωτές λαβές με φίδια και μάσκες υποχθόνιων θεοτήτων, η επιλογή αυτή μετατρέπει τον κρατήρα σε μοναδικό μνημείο παγκόσμιας εμβέλειας, όπου η μεταλλουργική γνώση συνδυάζεται με την υψηλή τέχνη.

Δείτε βίντεο ΕΔΩ και φωτογραφίες ΕΔΩ κι ΕΔΩ .