Ταπισερί της Μπαγιέ και Γλυπτά του Παρθενώνα: Πώς προέκυψε το επιχείρημα του Μητσοτάκη (Vid)

Η Ταπισερί της Μπαγιέ (Bayeux Tapestry) συγκαταλέγεται στα πλέον εμβληματικά αριστουργήματα που άφησε πίσω της η μεσαιωνική τέχνη.

Το έργο είναι ένα κέντημα του 11ου αιώνα, με μήκος που πλησιάζει τα 70 μέτρα, και παρουσιάζει με ξεχωριστή λεπτομέρεια τόσο όσα προηγήθηκαν της κατάκτησης της Αγγλίας από τους Νορμανδούς όσο και τη μάχη του Χέιστινγκς.

Μολονότι δημιουργήθηκε από Άγγλους τεχνίτες, επί πολλούς αιώνες παρέμενε στη Γαλλία. Η πρόσφατη προσωρινή παραχώρησή της στη Βρετανία, η πρώτη μεταφορά της εκεί έπειτα από σχεδόν 1.000 χρόνια, συγκέντρωσε τεράστιο πολιτιστικό ενδιαφέρον. Παράλληλα, όμως, άναψε ξανά μια διπλωματική διαμάχη σχετικά με το μέλλον των Γλυπτών του Παρθενώνα.

Με άρθρο του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη στη βρετανική εφημερίδα The Guardian, η επίσημη ελληνική πλευρά επικαλέστηκε την Ταπισερί ως ισχυρή και λογική απάντηση στις προτάσεις που διατυπώνει το Βρετανικό Μουσείο. Ο Έλληνας πρωθυπουργός αντέδρασε έντονα στην εισήγηση του διευθυντή του μουσείου, Nicholas Cullinan, να χρησιμοποιηθεί ο δανεισμός της Ταπισερί ως «μοντέλο» για ανάλογη συμφωνία δανεισμού των Γλυπτών.

Όπως αποσαφηνίζει η ελληνική θέση, η Γαλλία παραχώρησε προσωρινά την Ταπισερί ολόκληρη και αδιαίρετη, ώστε να την παραλάβει πίσω αυτούσια. Στον Παρθενώνα, αντιθέτως, έχει συντελεστεί βίαιος διαμελισμός του μνημείου. Εάν η Ελλάδα δεχόταν να «δανειστεί» ορισμένα κομμάτια, θα αναγνώριζε ουσιαστικά ότι τα κλαπέντα τμήματα ενός δικού της μνημείου ανήκουν στη Βρετανία.

Ο συγκεκριμένος ρητορικός παραλληλισμός αναδεικνύει τον παραλογισμό μιας τέτοιας λογικής. «Κανείς δεν θα σκεφτόταν σοβαρά να έκοβε την Ταπισερί στα δύο, εκθέτοντας το μισό στο Λονδίνο και το άλλο μισό στη Γαλλία, ισχυριζόμενος ότι αυτός είναι ένας επαρκής τρόπος για να την κατανοήσει κανείς», επεσήμανε ο Μητσοτάκης, αντιπαραβάλλοντας αυτή την υποθετική καταστροφή με τον πραγματικό διαμελισμό των Γλυπτών.

Στην άλλη πλευρά, οι συντηρητικοί κύκλοι της βρετανικής μουσειακής κοινότητας βλέπουν με επιφύλαξη την πίεση της Ελλάδας. Προειδοποιούν ότι μια μόνιμη επιστροφή των Μαρμάρων ενδέχεται να ανοίξει τον ασκό του Αιόλου, προκαλώντας δεκάδες αντίστοιχα αιτήματα από άλλες χώρες και οδηγώντας στο άδειασμα των συλλογών μεγάλων μουσείων της Δύσης. Παραμένει, συνεπώς, ανοιχτό εάν η διεθνής κατακραυγή και το επιχείρημα περί ακεραιότητας των μνημείων θα φέρουν τελικά την επανένωση των Γλυπτών στην Αθήνα ή εάν οι νομικοί περιορισμοί γύρω από την ιδιοκτησία θα διατηρήσουν το ιστορικό αδιέξοδο.

Η Ταπισερί της Μπαγιέ και η νορμανδική κατάκτηση

Ως ένα από τα εντυπωσιακότερα και λεπτομερέστερα τεκμήρια του Μεσαίωνα, η Ταπισερί της Μπαγιέ (Bayeux Tapestry) αποτυπώνει με μοναδικό τρόπο τη διαμόρφωση της σύγχρονης Αγγλίας. Είναι ένα μάλλινο κεντημένο ύφασμα, σχεδόν 70 μέτρων σε μήκος και 50 εκατοστών σε ύψος, το οποίο φιλοτεχνήθηκε προς το τέλος του 11ου αιώνα, λίγο μετά την ιστορική μάχη του Χέιστινγκς το 1066. Παρότι έχει επικρατήσει να χαρακτηρίζεται «ταπισερί», δηλαδή υφαντό, τεχνικά αποτελεί ένα πελώριο κέντημα. Μέσα από 58 σκηνές που ακολουθούν η μία την άλλη, παρουσιάζει ολόκληρο το στρατιωτικό και πολιτικό παρασκήνιο πριν από τη νορμανδική εισβολή στην Αγγλία, θυμίζοντας ένα είδος μεσαιωνικού «κινηματογραφικού φιλμ».

Κατά την επίσημη ιστορική έρευνα, την παραγγελία του κεντήματος έδωσε ο επίσκοπος Όντο (Odo), ετεροθαλής αδελφός του Γουλιέλμου του Κατακτητή, προκειμένου να διακοσμηθεί ο καινούργιος καθεδρικός ναός της Μπαγιέ, στη Νορμανδία. Παρά τους δεσμούς του έργου με τη Γαλλία, η επιστημονική κοινότητα συμφωνεί ότι κατασκευάστηκε στην Αγγλία από εξαιρετικά ικανές Αγγλοσαξόνισσες κεντήστρες, γνωστές εκείνη την εποχή σε ολόκληρη την Ευρώπη. Πέρα από στρατεύματα, έφιππους πολεμιστές και πλοία, το κέντημα διασώζει πολύτιμες πληροφορίες για την καθημερινότητα, την ενδυμασία και τον οπλισμό. Περιλαμβάνει ακόμη την παλαιότερη γνωστή απεικόνιση του Κομήτη του Χάλεϊ στον ουρανό, ο οποίος τότε θεωρήθηκε προμήνυμα για την πτώση του Αγγλοσάξονα βασιλιά Χάρολντ.

Πέρα από την αμιγώς καλλιτεχνική προσέγγιση, οι ιστορικοί μελετούν την Ταπισερί και ως κορυφαίο παράδειγμα πολιτικής προπαγάνδας του Μεσαίωνα. Οι παραστάσεις και το κείμενό της είναι οργανωμένα έτσι ώστε να νομιμοποιούν τη νορμανδική εισβολή: ο Γουλιέλμος εμφανίζεται ως νόμιμος κληρονόμος του αγγλικού θρόνου, ενώ ο Χάρολντ παρουσιάζεται ως επίορκος. Στο πέρασμα των αιώνων, το κειμήλιο γλίτωσε κατά τη Γαλλική Επανάσταση, όταν κινδύνευσε να τεμαχιστεί για να χρησιμοποιηθεί ως κάλυμμα στρατιωτικών κάρων. Βρέθηκε επίσης στα χέρια των Ναζί στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, οι οποίοι επέμεναν να το μελετήσουν αναζητώντας ενδείξεις κοινής γερμανικής καταγωγής.

Έχοντας διασωθεί τόσο από τις καταστροφές της Γαλλικής Επανάστασης όσο και από την ιδεολογική εκμετάλλευση των Ναζί, το μνημείο εξακολουθεί να αποτελεί ένα ζωντανό, αλλά μεροληπτικό, τεκμήριο της Ιστορίας.