Ευλογιά των προβάτων: αρχαίο DNA από μεσαιωνικά χειρόγραφα έφερε στο φως την ιστορία της

Ένα απροσδόκητο ίχνος αρχαίου DNA επέτρεψε στους επιστήμονες να χαρτογραφήσουν την πορεία της ευλογιάς των προβάτων σε διάστημα περίπου 3.500 ετών.

Το γενετικό υλικό του ιού βρέθηκε σε περγαμηνές που είχαν χρησιμοποιηθεί για μεσαιωνικά χειρόγραφα, προσφέροντας νέα δεδομένα για την εξέλιξη μιας ασθένειας η οποία πλήττει τα πρόβατα εδώ και χιλιάδες χρόνια.

Η διεθνής ομάδα των ερευνητών ανίχνευσε DNA του ιού σε χειρόγραφα που τοποθετούνται χρονολογικά από τον 8ο έως και τον 14ο αιώνα μ.Χ.

Τα συγκεκριμένα φύλλα περγαμηνής προέρχονταν από δέρματα διαφορετικών ζώων, όπως πρόβατα, κατσίκες και μοσχάρια.

Από την έρευνα προέκυψαν συνολικά 21 γονιδιώματα του ιού, ενώ τα δείγματα κάλυπταν χρονική περίοδο από περίπου το 1700 π.Χ. μέχρι το 1917 μ.Χ.

Οι επιστήμονες αντιπαρέβαλαν τα ευρήματα με αρχαιολογικά κατάλοιπα και σημερινά στελέχη, ανασυνθέτοντας έτσι την εξελικτική διαδρομή του παθογόνου.

Η γόμα ως εργαλείο για την ανίχνευση αρχαίου DNA

Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί η μέθοδος συλλογής του γενετικού υλικού. Για να πάρουν τα δείγματα, οι ερευνητές δεν κατέστρεψαν τις πολύτιμες περγαμηνές, αλλά πέρασαν απαλά μια γόμα πάνω από την επιφάνειά τους.

Τα ελάχιστα σωματίδια που προέκυψαν από το τρίψιμο συλλέχθηκαν και αναλύθηκαν στο εργαστήριο· σε ορισμένες περιπτώσεις, περιείχαν ίχνη αρχαίου DNA.

Η προσέγγιση αυτή είναι σημαντική επειδή ανάλογες πρακτικές εφαρμόζονται ήδη από συντηρητές για τον καθαρισμό παλαιών χειρογράφων. Επομένως, υλικό που αντιμετωπίζεται ως υπόλειμμα της συντήρησης μπορεί να αποκαλύπτει πολύτιμες πληροφορίες για την ιστορία των ασθενειών.

Νέα στοιχεία προσθέτει και ο τρόπος κατασκευής των περγαμηνών. Για ένα μεγάλο μεσαιωνικό βιβλίο μπορεί να χρειάζονταν δέρματα από δεκάδες ζώα. Έτσι, το χειρόγραφο δεν διασώζει μόνο μαρτυρίες για την ανθρώπινη ιστορία, αλλά ενδέχεται να κρατά και γενετικά ίχνη από ολόκληρα κοπάδια.

Η προέλευση της ασθένειας ανάγεται στην Εποχή του Χαλκού

Πέρα από τα χειρόγραφα, η ομάδα ανέλυσε αρχαιολογικά δείγματα, ανάμεσά τους δόντια προβάτων, αλλά και στελέχη του ιού που κυκλοφορούν σήμερα.

Τα αποτελέσματα υποδεικνύουν ότι η ευλογιά των προβάτων μάλλον αποσπάστηκε εξελικτικά από συγγενικούς ιούς ήδη στην πρώιμη Εποχή του Χαλκού, περίπου το 3000 π.Χ.

Η χρονολογία αυτή συμπίπτει με την πιο εντατική εκτροφή προβάτων. Τα μεγαλύτερα κοπάδια και η συνύπαρξη περισσότερων ζώων σε περιορισμένους χώρους πιθανόν ευνόησαν τη μετάδοση και την προσαρμογή των ιών.

Ένα άλλο στοιχείο της μελέτης αφορά το πόσο σταθερό παρέμεινε το γενετικό υλικό του ιού.

Το γονιδίωμα της ευλογιάς των προβάτων φαίνεται να έχει μεταβληθεί σχετικά λίγο στο διάστημα που καλύπτουν τα διαθέσιμα αρχαία δείγματα, σε αντίθεση με εκείνο του ιού της ανθρώπινης ευλογιάς.

Κατά την εκτίμηση των επιστημόνων, σημαντικές γενετικές μεταβολές ενδέχεται να είχαν ήδη συμβεί σε πολύ παλαιότερη εποχή, πριν από το χρονικό διάστημα για το οποίο υπάρχουν σήμερα αρχαία γονιδιώματα.

Η έρευνα αναδεικνύει επίσης τις παλιές περγαμηνές σε μια διαφορετική μορφή «χρονοκάψουλας». Μαζί με κείμενα, εικόνες και πληροφορίες για τον πολιτισμό κάθε εποχής, μπορεί να έχουν διατηρήσει γενετικά αποτυπώματα μικροοργανισμών που επηρέασαν ανθρώπους και ζώα στο παρελθόν.

Με αυτόν τον τρόπο, η μελέτη χειρογράφων από βιβλιοθήκες και ιστορικά αρχεία θα μπορούσε να προσθέσει νέα στοιχεία για την εξέλιξη των ασθενειών των ζώων και για τη σύνδεσή τους με την ανάπτυξη της κτηνοτροφίας.