Από περιστέρια μέχρι σκύλους: Τα ζώα-κατάσκοποι στους δύο Παγκόσμιους Πολέμους

Όταν γίνεται λόγος για κατασκοπεία στους δύο Παγκόσμιους Πολέμους, το μυαλό πηγαίνει συνήθως σε μυστικούς πράκτορες, κρυπτογράφους και σαμποτέρ.

Ωστόσο, ένας από τους πιο αποτελεσματικούς «κατασκόπους» της εποχής δεν ήταν άνθρωπος. Ήταν ζώα που εκπαιδεύτηκαν να μεταφέρουν πληροφορίες, να εντοπίζουν κινδύνους και να εκτελούν αποστολές που συχνά αποδεικνύονταν καθοριστικές για την έκβαση επιχειρήσεων.

Τα πιο διάσημα από αυτά ήταν αναμφίβολα τα ταχυδρομικά περιστέρια. Πολύ πριν από την εμφάνιση των σύγχρονων επικοινωνιών, αποτελούσαν έναν από τους ασφαλέστερους τρόπους μεταφοράς μηνυμάτων. Κατά τον Α΄ αλλά και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, χιλιάδες περιστέρια χρησιμοποιήθηκαν από τους Συμμάχους και τις δυνάμεις του Άξονα για τη μεταφορά κωδικοποιημένων πληροφοριών.

Η πιο γνωστή περίπτωση είναι εκείνη του περιστεριού Cher Ami. Το 1918, κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, αμερικανική μονάδα είχε αποκοπεί πίσω από τις εχθρικές γραμμές και δεχόταν κατά λάθος πυρά από το ίδιο της το πυροβολικό. Το μοναδικό περιστέρι που απέμενε στάλθηκε με μήνυμα που ζητούσε την άμεση διακοπή των πυρών. Παρότι τραυματίστηκε σοβαρά, κατάφερε να φτάσει στον προορισμό του, σώζοντας σχεδόν διακόσιους στρατιώτες. Για την πράξη του τιμήθηκε με στρατιωτικό παράσημο.

Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Βρετανία δημιούργησε ειδική υπηρεσία εκπαίδευσης περιστεριών. Πολλά μεταφέρονταν με αλεξίπτωτο σε κατεχόμενες περιοχές, ώστε μέλη της Αντίστασης να στέλνουν πληροφορίες για γερμανικές κινήσεις, αεροδρόμια και στρατιωτικές εγκαταστάσεις. Τα μηνύματα ήταν τόσο μικρά ώστε χωρούσαν μέσα σε ειδικούς κυλίνδρους που δένονταν στα πόδια των πτηνών.

Εξίσου σημαντικό ρόλο έπαιξαν και οι στρατιωτικοί σκύλοι. Εκπαιδεύονταν για να μεταφέρουν διαταγές ανάμεσα σε μονάδες, να εντοπίζουν τραυματίες στα πεδία των μαχών, να ανιχνεύουν εκρηκτικά και νάρκες, ακόμη και να προειδοποιούν για την προσέγγιση εχθρικών στρατιωτών πριν γίνουν αντιληπτοί από τους ανθρώπους. Η εξαιρετική όσφρηση και η ικανότητά τους να κινούνται αθόρυβα τούς καθιστούσαν ανεκτίμητους συνεργάτες.

Στη Σοβιετική Ένωση εφαρμόστηκαν ακόμη πιο αμφιλεγόμενα προγράμματα. Σκύλοι εκπαιδεύτηκαν να μεταφέρουν εκρηκτικά κάτω από εχθρικά άρματα μάχης. Αν και η αποτελεσματικότητα αυτής της μεθόδου αμφισβητήθηκε και πολλές επιχειρήσεις απέτυχαν, παραμένει μία από τις πιο ασυνήθιστες στρατιωτικές εφαρμογές ζώων στην ιστορία.

Λιγότερο γνωστή είναι η χρήση δελφινιών και θαλάσσιων λιονταριών, η οποία ξεκίνησε προς το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου σε πειραματικό στάδιο και αναπτύχθηκε περισσότερο τις επόμενες δεκαετίες. Οι εξαιρετικές αισθήσεις τους τα καθιστούσαν κατάλληλα για τον εντοπισμό αντικειμένων και ναρκών κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας.

Ακόμη και οι γάτες χρησιμοποιήθηκαν περιστασιακά για τη φύλαξη αποθηκών τροφίμων και στρατιωτικών εγκαταστάσεων από τρωκτικά, τα οποία μπορούσαν να προκαλέσουν σοβαρές ζημιές σε προμήθειες και εξοπλισμό. Αν και δεν εκτελούσαν αποστολές κατασκοπείας με τη στενή έννοια, συνέβαλαν στη διατήρηση κρίσιμων στρατιωτικών υποδομών.

Η προσφορά πολλών από αυτά τα ζώα αναγνωρίστηκε επίσημα μετά τον πόλεμο. Στη Βρετανία, αρκετά τιμήθηκαν με το Μετάλλιο Dickin, το οποίο θεωρείται το αντίστοιχο του Σταυρού Ανδρείας για τα ζώα. Περιστέρια, σκύλοι, άλογα και άλλα ζώα βραβεύθηκαν επειδή, με κίνδυνο της ζωής τους, συνέβαλαν στη διάσωση ανθρώπων ή στην επιτυχία σημαντικών αποστολών.

Οι ιστορικοί υπογραμμίζουν ότι χωρίς αυτά τα ζώα πολλές επιχειρήσεις θα είχαν διαφορετική κατάληξη. Σε μια εποχή όπου οι ασύρματες επικοινωνίες μπορούσαν να υποκλαπούν ή να διακοπούν, ένα περιστέρι που πετούσε αθόρυβα πάνω από το μέτωπο ή ένας σκύλος που διέσχιζε χαρακώματα μέσα στη νύχτα αποδεικνύονταν συχνά πιο αξιόπιστοι από οποιοδήποτε τεχνολογικό μέσο της εποχής.

Σήμερα, οι ιστορίες τους αποτελούν ένα λιγότερο γνωστό αλλά εξαιρετικά σημαντικό κεφάλαιο της στρατιωτικής ιστορίας. Αποδεικνύουν ότι στους δύο Παγκόσμιους Πολέμους οι πραγματικοί ήρωες δεν φορούσαν πάντα στολή. Κάποιοι είχαν φτερά, άλλοι τέσσερα πόδια, όμως όλοι συνέβαλαν με τον δικό τους τρόπο σε έναν αγώνα που άλλαξε την πορεία του κόσμου.