Το 1944 στο εδώλιο, με κατηγορητήριο για το σήμερα

Η βουλγαρική κατοχή επιστρατεύεται ως κατηγορητήριο κατά του ΕΑΜ και, μέσω αυτού, κατά της Αριστεράς συνολικά. Το τέχνασμα είναι πολιτικά ευανάγνωστο: μια βαριά ιστορική εμπειρία συνδέεται με καταγγελίες περί εθνικής υπονόμευσης και παραδίδεται στο σήμερα ως έτοιμη ετυμηγορία. Μόνο που άλλο η ιστορική διερεύνηση και άλλο η κατασκευή συλλογικής ενοχής. Η αιχμή συμπυκνώνεται στον ισχυρισμό ότι η παραμονή των βουλγαρικών στρατευμάτων μετά την αλλαγή καθεστώτος στη Σόφια, τον Σεπτέμβριο του 1944, έγινε με τη συνέργεια του ΕΑΜ.

Η κατηγορία προηγείται της απόδειξης

Το επιχείρημα στηρίζεται σε μια αλυσίδα: φιλοσοβιετική κυβέρνηση στη Βουλγαρία, συνέχιση της στρατιωτικής παρουσίας σε ελληνικά εδάφη, επαφές με το ΕΑΜ, άρα σύμπραξη για την προσάρτησή τους. Ακριβώς στο τελευταίο βήμα βρίσκεται το κρίσιμο άλμα. Η παραμονή ενός στρατού, οι πολιτικές επαφές και μια συμφωνία εκχώρησης εδαφών είναι διαφορετικά πράγματα. Το ένα δεν αποδεικνύει αυτομάτως το άλλο.

Η διατύπωση ότι το ΕΑΜ είχε συμφωνήσει την προσάρτηση της Ανατολικής Μακεδονίας και της Θράκης αποδίδεται σε ιστορική μαρτυρία, χωρίς να παρατίθεται στο υλικό το ίδιο το υποτιθέμενο συμφωνητικό ή άλλο άμεσο τεκμήριο της συμφωνίας. Η βεβαιότητα του αφηγητή δεν υποκαθιστά την απόδειξη. Ούτε οι τίτλοι βιβλίων στο τέλος μιας καταγγελίας πιστοποιούν αυτομάτως κάθε συμπέρασμα που προηγήθηκε.

Τα αποσπάσματα και τα κενά

Το τηλεγράφημα που αποδίδεται στον Γεώργιο Παπανδρέου προς τον Ουίνστον Τσώρτσιλ εκφράζει αγωνία για τις βουλγαρικές κινήσεις. Περιλαμβάνει, όμως, και πληροφορία για πορεία προς τη Θεσσαλονίκη την οποία ο ίδιος δηλώνει ότι αδυνατεί να πιστέψει. Αυτή η επιφύλαξη δεν είναι διακοσμητική: αποτυπώνει την απόσταση ανάμεσα σε μια ανησυχητική αναφορά και ένα εξακριβωμένο γεγονός.

Ανάλογη προσοχή απαιτεί η φράση περί ανησυχίας των «Ελλήνων συντρόφων» για την αποχώρηση του βουλγαρικού στρατού. Χωρίς σαφή ταυτότητα συντάκτη, αποδέκτη και συμφραζόμενα, δεν αρκεί για να αποδείξει συγκεκριμένο σχέδιο. Η δε επίκληση των διπλωματικών διεκδικήσεων του 1946 δεν τεκμηριώνει αναδρομικά τις προθέσεις κάθε εμπλεκομένου το 1944.

Η μνήμη δεν είναι λευκή επιταγή

Υπάρχει σοβαρό αντικείμενο έρευνας: η κατοχή, οι εδαφικές επιδιώξεις, οι σχέσεις των πολιτικών οργανώσεων με ξένες δυνάμεις. Καμία παράταξη δεν δικαιούται ιστορική ασυλία. Αυτός, όμως, είναι λόγος για αυστηρότερη τεκμηρίωση, όχι για χαλαρότερη.

Ο γενικός ισχυρισμός ότι η αριστερή ιστοριογραφία αποσιωπά εντέχνως τη βουλγαρική κατοχή χρειάζεται επίσης αποδείξεις, όχι υπαινιγμούς για «γνωστούς λόγους». Η ιστορική μνήμη δεν είναι λευκή επιταγή για πολιτικές καταδίκες. Όποιος ζητά λογαριασμό από την Ιστορία οφείλει πρώτα να παρουσιάσει τα παραστατικά του — όχι μόνο το κατηγορητήριο.