Balkan Insight: Οι καισαρικές είναι πλέον ο κανόνας στην Ελλάδα, με ποσοστό 62,7% το 2025

Σχεδόν δύο στους τρεις τοκετούς στην Ελλάδα έγιναν με καισαρική τομή το 2025, σύμφωνα με στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ που παρουσιάζει το Balkan Insight. Το ποσοστό έφτασε το 62,7%, από 58,4% το 2020, με ειδικούς και γυναίκες να περιγράφουν στο BIRN τους παράγοντες και τις εμπειρίες πίσω από τους αριθμούς.

Η Μιρέλα, 32χρονη ηλεκτρολόγος μηχανικός από την Κρήτη, ανέφερε σε διαδικτυακό ερωτηματολόγιο του BIRN ότι πέντε εβδομάδες πριν από την πιθανή ημερομηνία τοκετού ο γιατρός της διαπίστωσε πως το μωρό βρισκόταν σε ισχιακή προβολή και πρότεινε καισαρική. Όταν εκείνη ζήτησε εξηγήσεις, θυμάται ότι ο γιατρός ενοχλήθηκε και της είπε: «Κάνε ό,τι θέλεις, με δική σου ευθύνη».

Η Μιρέλα ρώτησε για μια μη επεμβατική διαδικασία αλλαγής της θέσης του εμβρύου, αλλά, όπως είπε, ο γιατρός την προσέβαλε και χαρακτήρισε τη διαδικασία επικίνδυνη. Το μωρό τελικά γύρισε μόνο του με το κεφάλι προς τα κάτω, όμως εκείνος επέμεινε στην πρόκληση τοκετού, λέγοντας ότι «το μωρό ήταν μεγάλο».

Αφού προσπάθησε χωρίς επιτυχία να βρει άλλον γιατρό, συμφώνησε στην πρόκληση. Έπειτα από 13 ώρες χωρίς συστολή, στη διάρκεια των οποίων δεν μπορούσε να φάει και η πρόσληψη νερού ήταν περιορισμένη, υποβλήθηκε σε καισαρική τον Ιανουάριο του 2025. Είπε ότι στη συνέχεια είχε «εφιάλτες για μήνες» και χρειάστηκε ψυχολογική βοήθεια.

Οι αιτίες πίσω από το υψηλό ποσοστό

Σύμφωνα με ευρωπαϊκά στοιχεία που επικαλείται το δημοσίευμα, το 2023 η Ελλάδα βρισκόταν στην πέμπτη θέση ως προς το ποσοστό καισαρικών, πίσω από την Τουρκία, την Κύπρο, τη Ρουμανία και τη Βουλγαρία.

Ειδικοί αποδίδουν το υψηλό ποσοστό στην επιθυμία γιατρών αλλά και γονέων «να εξοικονομήσουν χρόνο», στις ελλείψεις μαιών και αναισθησιολόγων, στην ανεπαρκή εκπαίδευση των γιατρών στον φυσιολογικό τοκετό και στην ελλιπή ενημέρωση των νέων ζευγαριών.

Η Κλεάνθη Γουρούντη, καθηγήτρια στο Τμήμα Μαιευτικής του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής και αντιπρόεδρος του Συλλόγου Επιστημόνων Μαιών-Μαιευτών Αθήνας, λέει ότι οι καισαρικές «δεν αντιμετωπίζονται ως χειρουργική επέμβαση», αλλά ως «αναμενόμενη έκβαση της εγκυμοσύνης».

Ο μαιευτήρας Ιωάννης Μουζάλας, υπέρμαχος του φυσιολογικού τοκετού, είπε στο BIRN: «Είναι μια λύση για τον μαιευτήρα που παλαιότερα εξοικονομούσε χρήματα, αλλά τώρα εξοικονομεί χρόνο, εκτός αν θεωρεί κανείς ότι ο χρόνος είναι χρήμα». Στην κλινική του, το ποσοστό καισαρικών κυμαίνεται μεταξύ 18% και 22%.

«Έχω καταλήξει να πιστεύω ότι ο φυσιολογικός τοκετός θα παραμείνει μειοψηφία, όχι μόνο λόγω των γιατρών αλλά και λόγω της νοοτροπίας να θέλουμε απλώς “να τελειώνουμε με τη γέννα”», πρόσθεσε. «Παρ’ όλα αυτά, πιστεύω ότι αξίζει να προσπαθήσουμε να αυξήσουμε τους φυσιολογικούς τοκετούς. Όχι για ιδεολογικούς, αλλά για επιστημονικούς λόγους».

Όταν η καισαρική είναι αναγκαία και όταν αμφισβητείται

Η Μαρία, 37χρονη δικηγόρος, γέννησε το πρώτο της παιδί τον Αύγουστο σε δημόσιο νοσοκομείο της Αθήνας με καισαρική. Όπως είπε, η επέμβαση κρίθηκε ιατρικά αναγκαία «λόγω της ισχιακής προβολής του μωρού και επειδή ο ομφάλιος λώρος ήταν τυλιγμένος δύο φορές γύρω από τον λαιμό και τον ώμο του».

Η ίδια θα προτιμούσε κολπικό τοκετό και ο γιατρός της, τον οποίο είχε επιλέξει επειδή τον εμπιστευόταν, την ενθάρρυνε να περιμένει και να δοκιμάσει ασκήσεις για να αλλάξει θέση το μωρό, χωρίς αποτέλεσμα. «Ένιωσα κάπως απογοητευμένη», είπε, αλλά «αποδέχτηκα την απόφαση, δίνοντας προτεραιότητα στην ασφάλεια του παιδιού μου».

Η Γουρούντη τονίζει ότι «είναι αυτονόητο πως μια καισαρική μπορεί να σώσει τη ζωή τόσο της γυναίκας όσο και του εμβρύου». «Το ζήτημα, όμως, είναι ότι πρέπει να υπάρχει τεκμηρίωση που να δικαιολογεί την αναγκαιότητα κάθε καισαρικής», προσθέτει. Η Ελληνική Μαιευτική και Γυναικολογική Εταιρεία έχει θέσει σχετικές κατευθυντήριες οδηγίες.

Η Ευτυχία, 34χρονη αστυνομικός, ανέφερε ότι ο γιατρός της έλεγε: «Όταν οι γυναίκες φτάνουν στην 39η εβδομάδα, κάνω πρόκληση τοκετού. Δεν τις αφήνω περισσότερο». Στο πρώτο τρίμηνο είχε παρακολουθήσει σεμινάρια ανεξάρτητων μαιών στην Αθήνα, τα οποία, όπως είπε, την είχαν προετοιμάσει για κάθε ενδεχόμενο, παρότι προτιμούσε κολπικό τοκετό.

Σε έναν έλεγχο ο γιατρός ανέφερε ότι το αμνιακό υγρό ήταν μειωμένο και υπέθεσε πως ίσως είχαν σπάσει τα νερά της χωρίς να το καταλάβει. Την επόμενη ημέρα, όπως είπε, «ανακοίνωσε ότι θα μου έσπαγε τα νερά». Η πρόκληση άρχισε στις 9 το πρωί, αλλά μέχρι τις 6 το απόγευμα δεν υπήρχε διαστολή. Της είπαν ότι η θέση του μωρού εμπόδιζε την πίεση στον τράχηλο και έγινε καισαρική.

«Γι’ αυτό πιστεύω ότι αν είχαμε περιμένει μόλις μία ακόμη εβδομάδα, ίσως να μπορούσα να γεννήσω φυσιολογικά, ακόμη και με πρόκληση», είπε η Ευτυχία. «Το μωρό θα είχε κατέβει και θα είχε πάρει τη σωστή θέση, κάτι που δεν συνέβη επειδή, για κάποιον λόγο, βιαζόμασταν τόσο πολύ».

Ο ρόλος των μαιών και η έλλειψη εμπειρίας

Η Δήμητρα Κεντριφύλλη, ανεξάρτητη μαία και διδάσκουσα στο τμήμα μαιευτικής του Μητροπολιτικού Κολεγίου στη Θεσσαλονίκη, χαρακτηρίζει τις αιτίες «πολυπαραγοντικές», ξεκινώντας από «το λανθασμένο πλάνο παρακολούθησης της εγκυμοσύνης». Κανονικά, λέει, στις κυήσεις χαμηλού κινδύνου την παρακολούθηση θα έπρεπε να αναλαμβάνουν μαίες, σε «στενή συνεργασία με μαιευτήρες».

Σύμφωνα με το δημοσίευμα, έρευνες δείχνουν ότι στους τοκετούς υπό την καθοδήγηση μαιών είναι λιγότερο πιθανές οι ιατρικές παρεμβάσεις. Ο Απόστολος Αθανασιάδης, πρόεδρος της Ελληνικής Μαιευτικής και Γυναικολογικής Εταιρείας, σημειώνει ότι η συνεχής παρουσία μαίας μειώνει την πιθανότητα καισαρικής και βελτιώνει συνολικά την έκβαση, χάρη στην εξατομικευμένη φροντίδα και τη σχέση εμπιστοσύνης.

Άλλοι παράγοντες είναι οι ελλείψεις προσωπικού, η ανεπαρκής ενημέρωση του κοινού και η απουσία τακτικής αξιολόγησης των υπηρεσιών υγείας. Το δημοσίευμα αναφέρει ότι, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, ποσοστά καισαρικών πάνω από 10% δεν μειώνουν τη θνησιμότητα και αντίθετα αυξάνουν τους κινδύνους για μητέρα και μωρό.

Η Κεντριφύλλη λέει ότι ο φόβος του τοκετού οδηγεί πολλές γυναίκες να ζητούν καισαρική, χωρίς αυτός ο φόβος να αναγνωρίζεται. Από τις 14 γυναίκες που δήλωσαν στο BIRN ότι επιθυμούσαν καισαρική, οι εννέα είπαν ότι φοβούνταν τον φυσιολογικό τοκετό.

Αντίστοιχα, κατά τον Μουζάλα, ορισμένοι νέοι μαιευτήρες καταφεύγουν στην καισαρική «από φόβο ή πανικό», επειδή δεν έχουν αρκετή εμπειρία σε φυσιολογικούς τοκετούς. Η Γουρούντη επισημαίνει ότι όταν οι καισαρικές είναι πολλές, οι νέοι ειδικευόμενοι γιατροί και οι μαίες δεν εξασκούνται στους κολπικούς τοκετούς και έτσι «η δεξιότητα χάνεται».

Ενημέρωση, πίεση και ελλείψεις στα νοσοκομεία

Η Νίκη, όντας στον όγδοο μήνα, άκουσε από τον γιατρό της ότι το μωρό ήταν «πολύ μεγάλο», ότι η ίδια είχε «πολύ στενή λεκάνη» και ότι το μωρό θα «την ξέσκιζε». Παρά τις αντιρρήσεις του συντρόφου της, συμφώνησε σε καισαρική.

«Ο γιατρός είναι κάποιος στον οποίο εμπιστεύεσαι το σώμα σου», είπε. «Είναι εξαιρετικά δύσκολο να διαρρήξεις αυτή την εμπιστοσύνη· είναι σαν να επιλέγεις να κλείσεις τα μάτια — σαν να μη θέλεις να ακούσεις την αλήθεια». Περιγράφει τη γέννηση του παιδιού της ως «μια αξέχαστη, αρνητική εμπειρία»: «Δεν έβλεπα ότι μέσα από αυτό είχα αποκτήσει ένα παιδί. Το μόνο που έβλεπα ήταν ότι είχα καταλήξει με μια τομή στην κοιλιά».

Σχεδόν οι μισές γυναίκες που απάντησαν στο ερωτηματολόγιο είπαν ότι ένιωσαν πως καθοδηγήθηκαν ή πιέστηκαν να υποβληθούν σε καισαρική. Περισσότερες από τα δύο τρίτα δήλωσαν ότι δεν είχαν λάβει προγεννητική ενημέρωση από τη μαία ή τον γιατρό τους για τις επιλογές τοκετού.

Η Αγγελική, 38χρονη εκπαιδευτικός, θεωρεί πλέον ότι η δική της καισαρική δεν ήταν ιατρικά αναγκαία. Τόνισε τη σημασία της έγκαιρης ενημέρωσης, της επιλογής κατάλληλων επαγγελματιών υγείας και της υποστήριξης στον τοκετό και τον θηλασμό. Η Γουρούντη καλεί και τις ίδιες τις γυναίκες να αναζητούν πληροφορίες, να συζητούν με τους επαγγελματίες που συμβουλεύονται και να διεκδικούν τα δικαιώματά τους.

Η Ιωάννα Βασιλάκη, ανεξάρτητη μαία και πρόεδρος της Ένωσης Ανεξάρτητων Μαιών Ελλάδος, λέει ότι γιατροί προτείνουν ενίοτε πρόκληση ώστε ο τοκετός να γίνει στη βάρδιά τους και ότι συχνά αυτή καταλήγει σε καισαρική. Το ένα τρίτο των γυναικών που απάντησαν ανέφεραν ότι έγινε πρόκληση και το ένα τέταρτο αυτών είπαν ότι δεν ενημερώθηκαν για τον λόγο. Οι μισές όσες υποβλήθηκαν σε καισαρική δήλωσαν ότι έγινε ως επείγουσα επέμβαση.

Ο Γιώργος Δασκαλάκης, καθηγητής μαιευτικής και γυναικολογίας στο ΕΚΠΑ και διευθυντής της Α΄ Μαιευτικής και Γυναικολογικής Κλινικής του δημόσιου νοσοκομείου «Αλεξάνδρα», λέει ότι ορισμένοι γιατροί σε δημόσια νοσοκομεία εκτός μεγάλων αστικών κέντρων κάνουν υπερβολικά πολλές εφημερίες, με αποτέλεσμα να δυσκολεύονται να αφιερώσουν πολύ χρόνο σε φυσιολογικούς τοκετούς.

Μαίες αναφέρουν ότι συχνά δεν προσφέρεται επισκληρίδιος σε κολπικούς τοκετούς λόγω έλλειψης αναισθησιολόγων. Δημοσίευμα της «Καθημερινής» το 2024 εκτιμούσε τον αριθμό τους περίπου σε 1.000, ενώ η Ελληνική Αναισθησιολογική Εταιρεία σε 750, σε μια χώρα περίπου 10,5 εκατομμυρίων κατοίκων — αριθμό πολύ μικρότερο από τις συστάσεις διεθνών φορέων υγείας.

Η Κεντριφύλλη υποστηρίζει ότι η επιλογή της επισκληριδίου μπορεί να υπάρχει όταν μια γυναίκα πληρώνει, επισκέπτεται ιδιωτικά γιατρό νοσοκομείου και εκείνος την οδηγεί στα επείγοντα για πρόκληση πριν έρθει η ώρα να γεννήσει.

Ο Δασκαλάκης αναφέρει επίσης ότι ζητήματα του νομικού πλαισίου σε περιπτώσεις καταγγελλόμενου ιατρικού σφάλματος ωθούν γιατρούς να συστήνουν καισαρική από φόβο νομικών συνεπειών.

Κέντρα φυσικού τοκετού και έλεγχος των καισαρικών

Στα μέσα του 2024 ψηφίστηκε νόμος που επιτρέπει τη δημιουργία Κέντρων Φυσικού Τοκετού σε δημόσια νοσοκομεία και ανεξάρτητες δομές, με τις μαίες να επιβλέπουν τους τοκετούς. Ωστόσο, εν μέσω αντίστασης από μαιευτήρες, όπως λένε μαίες, κανένα τέτοιο κέντρο δεν έχει ανοίξει στο δημόσιο σύστημα. Ένα ιδιωτικό κέντρο λειτούργησε, αλλά έκλεισε τον Ιανουάριο φέτος επικαλούμενο οικονομικούς περιορισμούς.

Ο Δασκαλάκης δεν βλέπει με ενθουσιασμό τα κέντρα αυτά. Αντί γι’ αυτό, προτείνει ενίσχυση της στελέχωσης, ενιαία πρωτόκολλα και ενημέρωση του κοινού, καθώς και μπόνους στα νοσοκομεία που μειώνουν το ποσοστό καισαρικών τους. Ο Μουζάλας αντιτείνει ότι ο τρόπος αντιμετώπισης ενός τοκετού δεν πρέπει να συνδέεται με «οικονομικούς ή ιδεολογικούς» παράγοντες, αλλά «αποκλειστικά με επιστημονικούς λόγους».

Ο ΠΟΥ πρότεινε το 2017 την ταξινόμηση Robson ως παγκόσμιο πρότυπο για την αξιολόγηση και σύγκριση των ποσοστών καισαρικών μεταξύ μονάδων υγείας. Στην Ελλάδα εφαρμόστηκε για πρώτη φορά το 2019 σε μελέτη 8.572 γυναικών σε ιδιωτική μονάδα: λίγο λιγότερο από το 61% των τοκετών ήταν με καισαρική, στο 34,6% έγινε πρόκληση και το 30,7% αφορούσε τοκετούς ύστερα από προηγούμενη καισαρική.

Το δημοσίευμα αναφέρει ότι στην Ελλάδα απουσιάζει μηχανισμός εποπτείας των καισαρικών. Η Γουρούντη εκφράζει αμφιβολίες για την ευρεία εφαρμογή της ταξινόμησης και ζητά κάθε νοσοκομείο και γιατρός να δίνει τεκμηριωμένη εξήγηση για την αναγκαιότητα της επέμβασης.

Ο Αθανασιάδης είπε στο BIRN ότι η ταξινόμηση χρησιμοποιείται σε όλα τα μαιευτικά και γυναικολογικά τμήματα του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, καθώς και στα δημόσια νοσοκομεία Αρεταίειο και Αλεξάνδρα, χωρίς να μπορεί να μιλήσει για όλα τα αντίστοιχα τμήματα της χώρας. Τη χαρακτηρίζει εργαλείο «εσωτερικού ελέγχου» και σημειώνει ότι μπορεί να εφαρμοστεί στα δημόσια, όχι όμως στα ιδιωτικά νοσοκομεία, τα οποία βασίζονται σε συνεργαζόμενους ιδιώτες γιατρούς αντί για δομή τμημάτων.

Το τραύμα του τοκετού και η θέση της μαίας

Η Γιάννα, 33χρονη φιλόλογος στην Αθήνα, αντιμετώπισε επιπλοκές στην εγκυμοσύνη της και, φοβούμενη μήπως κάτι πάει στραβά, συμφώνησε σε πρόκληση. Όταν αυτή δεν απέδωσε, έγινε καισαρική. «Για μένα ήταν μια τραυματική εμπειρία που με έκανε να νιώθω αποτυχημένη και με γέμισε ενοχές», είπε. Έμεινε με μούδιασμα στην κοιλιά, ενώ οι δυσκολίες στον θηλασμό επιβάρυναν περισσότερο την ψυχολογική της κατάσταση.

Σχεδόν το 40% όσων απάντησαν χαρακτήρισαν την εμπειρία του τοκετού αρνητική και είπαν ότι τους άφησε τραύμα. Η Γουρούντη θεωρεί βαθιά ανησυχητικό τον συνδυασμό υψηλών ποσοστών καισαρικής και γυναικών που επιστρέφουν στο σπίτι νιώθοντας τραυματισμένες, σε μια χώρα με σοβαρή δημογραφική κρίση.

Ο Μουζάλας συνδέει την αύξηση των καισαρικών και με την «αλλοίωση του μαιευτικού επαγγέλματος» στην Ελλάδα, όπου, όπως λέει, συχνά περιθωριοποιείται. Η παρακολούθηση της εγκυμοσύνης γίνεται συνήθως από μαιευτήρες· σύμφωνα με την Κεντριφύλλη, περίπου το 1% των εγκύων απευθύνεται πρώτα σε μαία.

Οι ενώσεις μαιών ζητούν εδώ και χρόνια επίσημη αναγνώριση του επαγγέλματος που να κατοχυρώνει την αυτονομία και το πλήρες εύρος των αρμοδιοτήτων τους. Τον Φεβρουάριο, το υπουργείο Υγείας απέσυρε σχέδιο περιγραφής καθηκόντων, το οποίο οι μαίες επέκριναν ότι υποβάθμιζε «τον επιστημονικό και αυτόνομο ρόλο της μαίας».

Η Γουρούντη είπε ότι το υπουργείο δεσμεύτηκε να παραμείνει η ευθύνη του τοκετού στη μαία στο πλαίσιο της πρωτοβάθμιας φροντίδας και να επανεξετάσει το κείμενο με νομικούς πριν το υπογράψει. «Δυστυχώς, τη στιγμή που μιλάμε, αυτό δεν έχει ακόμη συμβεί», ανέφερε. Το υπουργείο Υγείας δεν απάντησε στις ερωτήσεις του BIRN.

Ορισμένα ονόματα έχουν αλλάξει για να διατηρηθεί η ανωνυμία των γυναικών που μίλησαν.